કંજૂસ

જૂના વખતમાં વારાણસીમાં રાજા બ્રહ્મદત્ત રાજ્ય કરતો હતો. એ વેળા વારાણસીમાં ઈલ્લીસ નામનો એક શેઠ રહેતો હતો. એની પાસે એંશી કરોડ મુદ્રા ધન હતું. પરંતુ એ અપલક્ષણોથી ભરપૂર હતો. એ લંગડો, લૂલો, કાણિયો, અવિશ્વાસુ, ચીડિયો અને કંજૂસ હતો. આ કંજૂસાઈ એનો સૌથી મોટો અવગુણ હતો. એ નહોતો કોઈને પેટ ભરીને ખાવા દેતો કે નહોતો પોતે પણ ખાતો. જાણે કોઈ રાક્ષસે ઘેરેલું તળાવ હોય એવું એનું ઘર હતું.

હા, એનાં માતાપિતાના સમય સુધી એનું કુળ દાનશીલ હતું. અરે, આગળની સાત પેઢીઓ દાનવીરોની હતી. એના વડવા ખૂબ કમાતા અને ખૂબ દાન કરતા અને એથી એમની પ્રતિષ્ઠા ખૂબ વધતી અને ઓર અધિક કમાણી થતી. દાનવીરતાની આ કુળપરંપરા ઈલ્લીસ શેઠે તોડી. એણે પરિવારની દાનશાળા સળગાવી મૂકી. ભિક્ષુકોને મારીમારીને તગેડી મૂક્યા. બસ, વધારે ને વધારે ધન એકઠું કરવાનું એણે શરૂ કર્યું. ખાઉં નહિ અને ખાવા દઉં નહિ, એવો નિયમ રાખ્યો. પણ એના મનમાંય એશઆરામની ઝંખના ઊંડેઊંડે પડી હતી.

એક દિવસ એ એશઆરામની ઝંખના અચાનક જાગી ગઈ. એક દહાડો એ રાજાની સેવામાં ગયો હતો. પાછા વળતાં એણે એક માણસને મોજથી ગાતો-નાચતો જોયો. એ માણસ જાણે અનહદ આનંદમાં લાગતો હતો. ઈલ્લીસને થયું કે આના આનંદનું કારણ જાણું. એટલે એ આનંદી આદમીની પાસે ગયો. એણે પૂછ્યું :
‘બંધુ ! તમારા આનંદનું કારણ શું છે ?’
પેલાએ કહ્યું : ‘જુઓ ! મારા હાથમાં આસવનો ઘડો છે. એમાંથી એક એક ઘૂંટડો પીઉં છું અને એક એક નવા આકાશમાં પહોંચું છું !’ આ સાંભળીને ઈલ્લીસને પણ આનંદ માણવાની ઈચ્છા થઈ ગઈ. એણે એ ન વિચાર્યું કે આસવ તો ક્ષણનો આનંદ આપે છે અને આખી જિંદગીની બરબાદી સર્જે છે ! આ ઘડીએ તો એને પીવાની તીવ્ર ઈચ્છા થઈ આવી. પણ આ તો કંજૂસ ! એ વિચારવા લાગ્યો કે અગર હું આસવ પીશ તો ઘણાને પિવડાવવો પણ પડશે. એથી તો ઘણું ધન ખર્ચાઈ જશે. આમ વિચારીને એણે ઈચ્છાને મનમાં જ દબાવી રાખી. પણ તીવ્ર ઈચ્છાને દબાવવાનાં આકરાં પરિણામ આવે છે. ઈલ્લીસનું શરીર પીંજેલા રૂ જેવું બની ગયું. હાથ-પગ ધ્રૂજવા લાગ્યા. આંખો ચકરાવા લાગી. એ ખાટલા પર સૂઈ ગયો અને આળોટવા લાગ્યો.

એની આવી દશા જોઈને એની ઘરવાળી દોડી આવી. એને પંપાળતાં-પસવારતાં બોલી, ‘સ્વામી ! તમને આ કેવો રોગ થયો છે ?’
ઈલ્લીસે કહ્યું : ‘મને કશો રોગ થયો નથી.’
‘શું રાજા નારાજ થયા છે ?’
‘રાજા મારા પર રાજી છે.’
‘તો શું તમારાં પુત્ર-પુત્રી કે નોકર-ચાકરે કશી ભૂલ કરી છે ?’
‘એવું પણ કશું નથી.’
‘તો શું કશી તીવ્ર ઈચ્છા થઈ છે ?’
ઈલ્લીસે જવાબ ન આપ્યો. સમજુ શેઠાણી જાણી ગઈ કે એમને કશીક તીવ્ર ઈચ્છા થઈ છે અને કહી શકતા નથી. એણે કહ્યું : ‘ઈચ્છા દબાવશો તો એ વધારે સંતાપ આપશે. માટે શી ઈચ્છા છે તે કહી દો.’
‘તને ખરાબ નહિ લાગે ને ?’
‘મારી ચિંતા ન કરો. તમારી ઈચ્છા જણાવો.’
આખરે શેઠે કહી દીધું, ‘મને આસવની મોજ માણવાની ઈચ્છા થઈ છે.’

શેઠની આવી હલકી ઈચ્છા જાણીને શેઠાણી ચોંકી ગઈ. પણ એણે નક્કી કર્યું કે એક વાર આ લોભિયાને ઈચ્છા પૂરી કરવા દેવી. કદાચ એમાંથી જ એનું વર્તન બદલાશે. એ બોલી, ‘ઠીક છે. આપણા રસોડામાં આજ્ઞા આપું છું કે આખું નગર પી શકે એટલો આસવ બનાવે.’
‘અરરરર ! આ શું બોલી ?’
‘કેમ ? તમે આસવ પીઓ એની ખુશાલીમાં આખું નગર આસવ પીએ. એથી તમને ઘણો આનંદ થશે.’
‘અરે, મૂરખી ! એમ તો મારું દેવાળું ફૂંકાય !’
‘ત્યારે આપણી શેરીનાં સૌને માટે આસવ બનાવડાવીશ.’
‘વાહ, વાહ ! મોટા ધનવાનની ઘરવાળી છે ને તું તો !’
‘અચ્છા, સ્વામી ! તો એટલો જ આસવ બનાવડાવીશ જેટલો ઘરનાં સૌને પહોંચે.’
‘તું તો ઘણી ઉદાર છે, બાઈ !’
‘ભલે ત્યારે, તમારાં સ્ત્રી-બાળકોને મળે એટલો આસવ કરાવું.’
‘તારા બાપને ઘરેથી ધન લાવી છે, કે આમ ઉડાવવા માગે છે ?’
‘અચ્છા બાબા ! તમારા અને મારા પૂરતો આસવ હું જ બનાવી લઈશ.’
‘આમાં તું ક્યાંથી આવી ? તને ક્યાં આસવ પીવાનું મન થયું છે ?’
છેવટે કંટાળીને ઘરવાળીએ કહ્યું : ‘ભલે શેઠ ! એક તમારે જ માટે બજારેથી આસવ મંગાવી લઉં.’
શેઠ કહે : ‘એ પણ ખોટી વાત ! ઘરમાં આસવ આવશે તો બધાંને સુગંધ આવશે. બધાં પીવા માગશે. માટે એવી રીતે પણ આસવ ન પીવાય. તું મને એક માસક આપ.’ માસક એ સમયનો એક સિક્કો હતો. એક સિક્કો કાર્ષાપણ હતો. એનો વીસમો ભાગ એટલે એક માસક. ઈલ્લીસ શેઠ એક માસક લઈને કલાલની દુકાને ગયો. એક માસક આપવાથી એને એક ઘડો આસવ મળી ગયો. ઈલ્લીસ ઘડાનું મોં બરાબર ઢાંકીને ચાલ્યો. નગરની બહાર નીકળી ગયો. શહેરની નજીક વારણા અને અસી નદીઓનો સંગમ થતો હતો. એથી નગરનું નામ વારાણસી થયું હતું. એ સંગમસ્થાને, ઘાટી ઝાડીમાં બેસીને શેઠે આસવ પીવા માંડ્યો. ઘૂંટડે ઘૂંટડા ભરવા માંડ્યા.

હવે, ઈલ્લીસ શેઠનો પિતા દેવલોકમાં શક્ર બન્યો હતો. શક્ર એટલે ઈન્દ્ર. દેવલોકનો રાજા ! પુષ્કળ દાનપુણ્યને પ્રતાપે એ શક્ર બન્યો હતો. એને ઘણી શક્તિઓ મળી હતી. ગમે તે ઠેકાણે શું બને છે તે જોઈ શકતો. ગમે ત્યાં જઈ શકતો. ગમે તે રૂપ ધરી શકતો. એને અત્યારે જ પોતાનો પરિવાર યાદ આવ્યો. પુત્ર ઈલ્લીસ યાદ આવ્યો. દાનની પરંપરા યાદ આવી. એ પરંપરા કેવીક ચાલે છે એ જાણવાનું મન થયું. એણે ધ્યાન લગાવ્યું. એને શું જણાયું ? જણાયું કે દાનપરંપરા બંધ થઈ ગઈ છે. દાનશાળાને સળગાવી મૂકવામાં આવી છે. ભિક્ષુકોને મારી મારીને કાઢી મૂકવામાં આવ્યા છે. પુત્ર ઈલ્લીસ એ હદે કંજૂસ અને એકલપેટો છે કે અત્યારે નદીકિનારે છુપાઈને એકલો એકલો આસવ પી રહ્યો છે. શક્રને ખૂબ દુઃખ થયું. એણે નિશ્ચય કર્યો કે આ મૂરખાને પાઠ ભણાવું, દાનશીલ બનાવું, નહિતર એ તો કુળને બોળશે. આવું ઠરાવીને શક્રે મનુષ્યનું રૂપ ધારણ કર્યું. ઈલ્લીસ જેવો જ લૂલો-લંગડો-કાણિયો વેશ બનાવ્યો. પ્રથમ તો એ રાજા પાસે ગયો. રાજાને પ્રણામ કરીને સામે ઊભો રહ્યો.
રાજાએ પૂછ્યું : ‘કહો, શેઠજી ટાણેકટાણે કેમ આવવું પડ્યું ?’
‘દેવ ! મારા ઘરમાં એંશી કરોડ મુદ્રા જેવું ધન છે. મારી પ્રાર્થના છે કે તમે એ મંગાવીને તમારા રાજકોષમાં મુકાવો.’
‘મને તમારા ધનની જરૂર નથી, શેઠ. મારી પાસે એથી અનેકગણું ધન છે.’
‘તોય મારી વિનંતી છે કે મારું ધન મંગાવી લો. મને હવે એની જરૂર નથી.’
‘તમારું ધન વગર કારણે લઉં તો મારી બદનામી થાય. હું પ્રજાનું ધન છીનવનારો ગણાઉં. માટે તમારું ધન તો હું નહિ લઉં.’
ઈલ્લીસે કહ્યું, ‘તો એ ધનનું દાન કરી દેવાની મને રજા આપો.’
રાજા કહે : ‘ભલે. દાન કરી દો.’
‘આપનો ખૂબ આભાર,’ કહીને, ફરી વાર પ્રણામ કરીને ઈલ્લીસ રાજા પાસેથી નીકળ્યો. ઘેર પહોંચ્યો. બધા નોકર-ચાકર એને નમન કરતા ઊભા થઈ ગયા. શક્રે એ સૌને અને દ્વારપાળને આજ્ઞા કરી કે મારા જેવા ચહેરામહોરાવાળો કે મારું નામ ધરાવતો કોઈ માણસ આવે તો એને મારીને કાઢી મૂકજો. એ કહેશે કે આ તો મારું ઘર છે ! બની શકે કે એ આસવના નશામાં આવી વાત કરતો હોય. તો એનો નશો ઊતરી જાય ત્યાં સુધી એને ફટકારજો.

પછી એ ઘરની ગૃહિણી પાસે ગયો અને કહેવા લાગ્યો, ‘સુલક્ષણા ! આપણે ઘણા સમયથી દાનપુણ્ય નથી કર્યું. આજથી ભરપૂર દાન શરૂ કરો.’ આ સાંભળીને ગૃહિણી છક થઈ ગઈ. અરે, આ કંજૂસનો સરદાર દાનની વાત કરે છે ? પછી એને યાદ આવ્યું કે આ તો એક માસક લઈને આસવ પીવા ગયો હતો. જરૂર એ આસવની અસર હેઠળ આ વાત કરે છે ! પણ શેઠાણીને ખ્યાલ આવ્યો કે આ રીતેય આ લોભિયો થોડુંક દાન કરતો હોય તો ભલે કરે ! એટલે એણે કહ્યું :
‘બરાબર છે, શેઠ ! તમને રુચે એટલું દાન કરો.’
તરત જ આખા નગરમાં ઢંઢેરો પિટાવી દેવાયો : ઈલ્લીસ શેઠ ઈચ્છા-દાન કરવા માગે છે. એમનો ખજાનો ખુલ્લો છે. જેની જેટલી ઈચ્છા હોય એટલું દાન લઈ જાય. સોનું, રૂપું, હીરા-મોતી, રત્નો જેને જે જોઈએ તે લઈ જાય. ઢંઢેરો સંભળાતો ગયો એમ લોકો આવતાં ગયાં. કોઈ ઝોળી લઈને આવ્યું, કોઈ કોથળો લઈને આવ્યું, કોઈ ગાંસડી બાંધવા પછેડી લઈને આવ્યું. શક્રે ખજાનાના ઓરડા ખોલી નાખ્યા અને કહેવા માંડ્યું, ‘આવો નાગરિકો ! જોઈએ તેટલું ધન લઈ જાવ. હવેથી આ નગરમાં કોઈ દરિદ્ર ન રહે, કોઈ ભિક્ષુક ન રહે. સોનાં-રૂપાં ઉપરાંત ચીજવસ્તુઓ પણ લઈ જાવ.’

ઈલ્લીસ શેઠના લૂંટાતા ખજાનાની વાત આસપાસનાં ગામોમાં પણ ફેલાઈ. એક ગામડિયો આવ્યો. એણે ઈલ્લીસના રથ અને બળદની માગણી કરી. શક્રે એ આપી દીધા. રથમાં સોનાં-રૂપાં પણ ભરાવી આપ્યાં. ગામડિયો ખુશખુશાલ થતો પોતાને ગામ પાછો વળ્યો. એને એટલો બધો આનંદ થયો હતો કે એ મોટે મોટેથી ઈલ્લીસ શેઠનાં વખાણ કરતો જતો હતો :
‘વાહ ઈલ્લસી શેઠ ! વાહ સ્વામી ઈલ્લીસ ! તું સો વરસનો થા ! તારે કારણે મને જિંદગીભર ચાલે એટલું ધન મળ્યું. તારો જ રથ અને તારા જ બળદ અને તારાં જ રત્ન ! તારા જેવો ઉદાર કોણ ? ન મારી માએ મને આવું કશું આપ્યું કે ન મારા બાપાએ આપ્યું ! તેં તો મને ન્યાલ કરી દીધો, ઈલ્લીસ શેઠ !’ આવું લલકારતો ગામડિયો નદી પાસેથી નીકળ્યો. આસવના નશામાં મસ્ત ઈલ્લીસને પોતાનું નામ સાંભળીને નવાઈ લાગી. એણે જરાક ધ્યાન દઈને સાંભળવા માંડ્યું. આ ગામડિયો તો ઈલ્લીસે આપેલ રથ-બળદ અને ધનની વાત કરતો હતો ! શું પોતે આવું દાન આપ્યું ? અર્ધા ભાનમાં અને અર્ધા બેધ્યાનમાં ઈલ્લીસ આ બળદગાડાની પાછળ દોડ્યો અને રાડ પાડવા લાગ્યો, ‘અબે ગાંડિયા ! ઊભો રહે ! તું મારા રથ-બળદ લઈને ક્યાં જાય છે ?’

ગામડિયાએ રથ ઊભો રાખ્યો. બરાડા પાડતા ઈલ્લીસને એણે ધમકાવ્યો, ‘અબે એય, ઈલ્લીસ શેઠે આ બધું મને દાનમાં આપ્યું છે. એમાં તારું શું જાય છે ?’
ઈલ્લીસ થોથવાતી જીભે બોલ્યો : ‘હું જ ઈલ્લીસ શેઠ છું. આ મારા રથ-બળદ છે.’ આવું સાંભળતાં જ ગામડિયાને ગુસ્સો ચડ્યો. વીજળીની ઝડપે એણે ઈલ્લીસના ખભા પર મુક્કો માર્યો. અર્ધ બેધ્યાન ઈલ્લીસ ભોંય ભેગો થઈ ગયો. ગામડિયો વળી રથ હંકારતો ચાલી નીકળ્યો. ઈલ્લીસ જલદી ઊભો થયો. શરીર પરથી ધૂળ લૂછતો વળી દોડ્યો. આસવનો અર્ધો નશો દૂર થઈ ગયો હતો. એણે ફરીથી બરાડા પાડવા માંડ્યા :
‘અબે ચોર ! મારા રથ-બળદ ચોરીને ક્યાં જાય છે ? ઊભો રહે !’
ગામડિયો જરૂર ઊભો રહ્યો, પરંતુ આ વેળા એણે બળદ હાંકવા માટેનો પરોણો ઉઠાવ્યો. એણે પરોણો મારી મારીને ઈલ્લીસને ધોઈ જ નાખ્યો. ભોંય પર આળોટતો કરી દીધો. પછી એને ગળે ચીપ દઈને ગુસ્સાથી કહ્યું : ‘દેનારાએ દીધું અને લેનારાએ લીધું, એમાં તારું શું જાય છે ? હવે ત્રીજી વાર મારી પાછળ દોડીશ તો જરૂર તારું માથું ફોડીશ !’ આમ કહીને ગામડિયો વળી રથ હંકારી ગયો. હવે ઈલ્લીસનો આસવનો નશો પૂરેપૂરો ઊતરી ગયો. એને લાગ્યું કે મારી ગેરહાજરીમાં જરૂર કશીક ગરબડ થઈ છે. હું આસવના નશામાં રહ્યો અને ઘેર ઉત્પાત મચ્યો છે. એ માંડ માંડ ઊભો થયો. ધૂળ ખંખેરતો અને હાડકાં પંપાળતો ઘર ભણી નાઠો.

પોતાની શેરીને નાકે પહોંચ્યો ત્યારે એણે અનેક લોકોને ધન લઈ જતા જોયા. પહેલાં તો એને લાગ્યું કે રાજા મારું ધન લૂંટાવી રહ્યો છે. એણે ધન લઈને જનારાઓને પકડવા માંડ્યા. પણ જેને જેને એ પકડે એણે એને જ ધીબવા માંડ્યો. પછાડવા માંડ્યો. એણે દોડીને ઘરમાં પેસવા કોશિશ કરી, પરંતુ દ્વારપાળોએ એની ગરદન પકડીને શેરીની ધૂળમાં ફેંકી દીધો. અત્યાર સુધીમાં એનો દેખાવ પણ એવો થઈ ગયો હતો કે દ્વારપાળો એને ઓળખી ન શકે. એણે કહ્યું કે હું તમારો શેઠ ઈલ્લીસ છું; ત્યારે તો દ્વારપાળોએ બેવડા જોશથી એને ધૂળમાં પટક્યો ! ઈલ્લીસને થયું કે હવે રાજા વગર કોઈ મારો ન્યાય નહિ કરી શકે. એટલે હાયપોકાર કરતો એ રાજાના દરબારમાં પહોંચ્યો. અરજ ગુજારવા લાગ્યો, ‘દેવ ! શું તમે મારું ધન લૂંટાવવા માંડ્યું છે ?’
રાજા કહે, ‘મેં તો કશું લૂંટાવવા નથી માંડ્યું. પણ, શેઠજી, તમે જ હમણાં મારી પાસે આવ્યા હતા અને તમે જ કહ્યું હતું કે મારે મારું ધન દાનમાં આપી દેવું છે !’
‘પ્રભુ ! પ્રભુ ! હું આજે તમારી પાસે આવ્યો જ નથી. અને હું દાનની વાત શાનો કરું ? તમે તો જાણો છો કે હું કેવો કંજૂસ છું ! અરે, પીપળાના પાનને છેડેથી ટપકે એટલું તેલનું ટીપું પણ હું દાનમાં ન આપું !’
એટલામાં એક સભાજને કહ્યું, ‘દેવ ! મેં સાંભળ્યું છે કે ખુદ ઈલ્લીસ શેઠ બધું દાનમાં દઈ રહ્યા છે.’
તરત જ ઈલ્લીસ પોકરી ઊઠ્યો, ‘આ શું ? ઈલ્લીસ તો હું છું ! જરૂર એ કોઈ ઠગ મારું રૂપ લઈને આવ્યો હશે. દેવ ! એને બોલાવીને પરીક્ષા કરો ! મારું સઘળું ધન એ ધુતારો લૂંટાવી દે એ પહેલાં મારો ન્યાય કરો.’

રાજાએ તરત દૂત મોકલ્યા. ઈલ્લીસ શેઠની હવેલીએ જે શેઠ હતો એને બોલાવ્યો. શક્ર તરત આવ્યો. રાજા અને રાજસભા, બધાં જોઈ જ રહ્યાં. બંને ઈલ્લીસ એકસરખા દેખાતા હતા. કંજૂસ શેઠે પૂછ્યું :
‘કહો દેવ ! ખરો ઈલ્લીસ આ છે કે હું છું ?’
રાજા મૂંઝાયો, ‘મને સમજાતું નથી. પણ શેઠ, તમને ખાસ ઓળખનાર કોઈ છે ? ઓળખની કશી નિશાની છે ?’
ઈલ્લીસે કહ્યું : ‘દેવ ! મારી ઘરવાળી.’
શેઠની ઘરવાળીને બોલાવવામાં આવી. રાજાએ પૂછ્યું, ‘શેઠાણી, આમાં તમારો પતિ કયો છે ?’ શેઠાણીએ એક ચોખ્ખો-તાજો શેઠ જોયો. એક ધૂળમાં રગદોળાયેલો અને ઉઝરડાયેલો જોયો. એ તરત ચોખ્ખા શેઠની બાજુમાં જઈને ઊભી રહી. પછી શેઠનાં પુત્ર-પુત્રી, નોકર-ચાકર વગેરે સૌને બોલાવ્યાં. જે શેઠે હમણાં ઉદારતા દાખવી હતી અને દાન કર્યાં હતાં એને જ સૌએ સાચો શેઠ કહ્યો. આખરે ઈલ્લીસે કહ્યું :
‘દેવ ! મારા નાયીને બોલાવો.’
નાયી આવ્યો. શેઠે પૂછ્યું, ‘બંધુ, તું વારંવાર મારા વાળ કાપે છે. મારા માથામાં ખાસ કશી નિશાની છે ?’
નાયી કહે : ‘હા શેઠ ! માથાની વચ્ચોવચ એક મસો છે.’
‘ત્યારે મારા માથામાં જોઈને રાજાજીને કહે કે મસો છે કે કેમ ?’ નાયીએ શેઠના વાળમાં હાથ ફેરવ્યો. પછી રાજાને નમીને કહ્યું : ‘દેવ ! મસો છે.’
પણ શક્રને તો કશું અશક્ય નહિ. એણે પણ તરત જ પોતાના માથાની વચ્ચે એક મસો પેદા કરી દીધો. રાજાની આજ્ઞાથી નાયી એનું માથું તપાસવા આવ્યો. શક્રના માથામાં પણ એને મસો જણાયો ! નાયીએ રાજા સમક્ષ લળી લળીને પ્રણામ કરતાં કહ્યું :
‘દેવ, બંનેના માથામાં એક જ જગાએ એકસરખો મસો છે ! આમાં અસલ ઈલ્લીસ શેઠ કોણ છે એ હું કહી નહિ શકું. મને માફ કરો.’

આમ, પોતાને સાચો શેઠ ઠરાવવાની ઈલ્લીસની આખરી કોશિશ પણ નિષ્ફળ ગઈ. આઘાત અને નિરાશાથી એનું શરીર કંપવા લાગ્યું. આમતેમ થોડીક વાર ડોલીને એ ધડામ્મ કરતો ફર્શ પર પડી ગયો. તરત જ બધાં એને પાણી છાંટવા લાગ્યાં. પવન નાખવા લાગ્યાં. રાજવૈદે કશીક વનસ્પતિ સૂંઘાડી. ઈલ્લીસ ભાનમાં આવ્યો. તરત જ માથું ધુણાવવા અને બબડવા લાગ્યો, ‘નક્કી આ આસવના સેવનનું પરિણામ છે. જો મેં આસવ પીધો ન હોત તો કદાચ આ દિવસ જોવો ન પડત.’
તરત જ શક્ર આગળ આવ્યો. એણે કહ્યું, ‘ઈલ્લીસ ! જેવો આસવનો નશો છે એવો જ ધનનો નશો છે. એ બંને તમને સારાં કામ કરતાં અટકાવે છે. તારી અગાઉની સાત પેઢીઓને યાદ કર. એમાંથી કોઈએ ધન વગર કારણે સંઘર્યું નહોતું. જેટલી કમાણી કરી હતી એટલું દાન કર્યું હતું. પણ તેં ધનનો નશો કર્યો. દાનશાળા સળગાવી મૂકી. ભિક્ષુકોને મારી મારીને કાઢી મૂક્યા. અરે, તને આસવ પીવાનું મન થયું ત્યારે પત્ની સાથે પણ એ વહેંચવા તૈયાર ન થયો. તારા જેવા કંજૂસનું ધન લૂંટાવવા જ હું આવ્યો છું.’

ઈલ્લીસે હાથ જોડ્યા. એણે કહ્યું, ‘સ્વામી ! મને મારી ભૂલ સમજાય છે. હવે મારી હવેલીએથી દાનનો પ્રવાહ ચાલતો રહેશે. મને માફ કરો; અને એ કહો કે તમે કોણ છો ?’
‘હું શક્ર છું. દેવલોકનો અધિપતિ છું. પણ મૂળે તારો પિતા છું. મારા કુળની દાનપરંપરા મેં ચાલુ રાખેલી. ધનનો મોહ નહિ રાખેલો, સૌથી સાથે વહેંચીને ખાવા-પીવાનો નિયમ રાખેલો. પરિણામે, મરણ પછી દેવલોકમાં ગયો અને ત્યાં શક્ર બન્યો. હવે તું સુધરી ગયો છે, એટલે મારું કામ પૂરું થાય છે. દાનશીલતા ભૂલી ન જતો. આવજે, બેટા ! વહુ બેટા, બાળકો, સૌને મારા આશીર્વાદ છે. અને રાજાજી ! દેવ ! તમને મારા પ્રણામ ! હવે હું વળી દેવલોકમાં જાઉં છું. આવજો !’

ઊભી ચોટલીવાળો

નારદ જેનું નામ, એ કેમ ચૂપ બેસી રહી શકે ? ધરતી પર લોકો શું કરે છે, એ જોવાનું એમને મન થયું. કહે : ‘જોઉં તો ખરો, આ લોકોમાં કંઈ દયામાયા છે કે નહિ !’ એમણે ભિખારીનો વેશ લીધો. નહિ લૂગડાંનું ઠેકાણું, નહિ પહેરવેશનું ઠેકાણું ! પગ ઉઘાડા, અડધું શરીર ઉઘાડું, વાળ જથરપથર, હાથમાં શકોરું – આવા વેશે નારદજી સ્વર્ગમાંથી ધરતી પર ઊતર્યા, ને ‘કોઈ આશરો આલો, બા !’, ‘કોઈ ગરીબની દયા આણો, મારા શેઠિયા !’ કરતા ફરવા લાગ્યા.

રસ્તાઓ પર લોકોની ભારે અવરજવર હતી. એકબીજાને પકડવા દોડતા હોય એમ સૌ હડી કાઢીને જતા હતા. કોઈને આ ભિખારીની વાત સાંભળવાની ફુરસદ નહોતી. ભૂલેચૂકે ય જો કોઈ સજ્જન કે સન્નારીની એના પર નજર પડી જાય તો એકદમ એ સજ્જન અને સન્નારી મોં ફેરવી લે, ને બબડે : ‘મૂઓ એ !’ નારદજી આ બધું જોતા હતા, ને મનમાં સરવાળો કરતા જતા હતા : પચીસ થયા, પચાસ થયા, સો થયા, બસો થયા…. એક દિવસ થયો, બે દિવસ થયા, ત્રણ દિવસ થયા, ચાર થયા, પાંચ થયા, છ થયા, સાત થયા…. કંઈ કેટલા યે દિવસ થયા. એક ગામ જોયું, બે ગામ જોયાં, ત્રણ જોયાં, ચાર જોયાં, પાંચ જોયાં…. કેટલાંયે ગામ જોઈ નાખ્યાં. સજ્જનો ને સન્નારીઓની સંખ્યાનો આંકડો હજારોનો થયો, લાખોનો થયો પણ હજી નારદનું મન ધરાયું નહોતું. હજી એ ભિખારીના વેશમાં ભટકતા હતા, ભીખ તથા આશરો માગતા હતા.

મધરાત થવા આવી હતી. પવન જોરથી ફૂંકાતો હતો, વરસાદનું તોફાન પણ શરૂ થઈ ગયું હતું. આકાશમાં વીજળીના કડાકા ને ભડાકા બોલતા હતા, તેવે વખતે ગામમાં નારદજી ભિખારીના વેશમાં ફરતા હતા ને કરુણ સ્વરે પોકારતા હતા : ‘કોઈ આશરો આલો, બા ! કોઈ દુખિયાની સામું જુઓ, મારા બાપલા !’ મોટા રસ્તા પરથી તે ગલીમાં પેઠા. ભિખારીના વેશમાં તે એકએક ગલી વટાવતા ગયા ને સાદ પાડતા ગયા. ગામને છેવાડે એક ઝૂંપડી હતી. તેમાં એક દરજણ રહેતી હતી. બિચારી ખૂબ ગરીબ હતી. જેમ તેમ કરી કપડાં સીવી તથા શ્રીમંત પડોશીને ત્યાં વૈતરું કરી પોતાનું ને છોકરાનું પૂરું કરતી હતી. એના એ છોકરાને આઠ દિવસથી તાવ આવતો હતો, તેથી તે અત્યારે તેની પથારી આગળ જાગતી બેઠી હતી. એવામાં તેના કાને અવાજ આવ્યો :
‘કોઈ નિરાધારને આશરો આલો, બા !’
અવાજ સાંભળીને તે એકદમ ચોંકી પડી : ‘અરે ! આવી ભયાનક રાતે આશરા વગરનું આ કોણ ભટકતું હશે ? ભગવાન એનું ભલું કરે !’ એ ધીરેથી ઊભી થઈને બારણા પાસે ગઈ. એણે તરત બારણું ખોલી નાખ્યું. તે જ વખતે વીજળીનો ઝબકારો થયો અને એ ઝબકારામાં એણે જોયું તો ચીંથરેહાલ લૂગડાંમાં એક કંગાળ આદમી વરસાદમાં ભીંજાતો ને ઠૂંઠવાતો એના ઘર પાસે ઊભો હતો.

એકદમ બાઈથી બોલાઈ ગયું :
‘અરે, અરે, ભાઈ ! તમે આમ કેમ ઊભા છો ? અંદર આવો !’
ભિખારીએ ધ્રૂજતા અવાજે કહ્યું : ‘હું ઘરબાર વગરનો છું, મા ! મારું સગું સાગવી કોઈ નથી. હું ભિખારી છું !’
બાઈએ કહ્યું : ‘ભગવાનની આગળ આપણે બધાંયે ભિખારી છીએ, ભાઈ ! તું ઘરમાં આવ ! પછી નિરાંતે વાતો થશે.’ આ સાંભળી એકદમ ભિખારીની આંખો આનંદથી ચમકી. ભિખારીને ઘરમાં દાખલ કરી બાઈએ બારણાં બંધ કરી દીધાં. પછી તે બોલી : ‘અજાણ્યા દુઃખી ભાઈ, દુનિયામાં તમે એકલા દુઃખી નથી, હોં ! આ જુઓ, મારો દીકરો આઠ દિવસથી તાવમાં તરફડે છે. હું રાત-દિવસના ઉજાગરા કરી, હાડ તોડી એની સેવાચાકરી કરું છું. વળી, દવાદારૂનું ખરચ કાઢવા ને પાપી પેટ ભરવા મહેનત મજૂરી કરું છું, ને મધરાત લગી કપડાં સીવું છું.’ ભિખારી કંઈ બોલ્યો નહિ, માત્ર પથારીમાં પડેલા બાળકની સામે એકીટશે જોઈ રહ્યો. પછી બાઈએ એને એક ચાદર આપી કહ્યું : ‘ભાઈ, મારી પાસે બીજું કશું નથી; માત્ર આ એક ચાદર છે. તે પહેરીને તમારાં ભીનાં કપડાં ઉતારી નાખો !’
ભિખારીએ તેમ કર્યું. પછી બાઈએ એને સાદડી પર બેસાડી પીવાને પાણી આપ્યું. ભિખારીને ગટ ગટ પાણી ગટગટાવતો જોઈ બાઈએ કહ્યું : ‘અરે, તમે ભૂખ્યા લાગો છો !’ ઘડીકમાં તેણે વિચાર કરી લીધો : ‘રોજ સવારે રોટલો ખાઈને કામ પર જાઉં છું. એક દિવસ ખાધા વગર જઈશ તો હું કાંઈ મરી જવાની નથી ! માર કરતાં આને અત્યારે રોટલાની વધારે જરૂર છે.’
‘જરા રહો !’ કહી તે દોડી, ને સવાર માટે રાખી મૂકેલો રોટલો ને ગોળ લઈ આવી. ભિખારીના હાથપગ ધોવડાવી તેણે તેને જમવા બેસાડ્યો. ભિખારીએ શાંતિથી ખાધું ને પાણી પીધું. પછી ભિખારીએ કહ્યું :
‘મા, આવા વા-વંટોળમાં ને વરસાદમાં હું ક્યાં જાઉં ? આજની રાત મને અહીં પડી રહેવા દેશો ?’
બાઈએ કહ્યું : ‘અરે, અરે, એ શું બોલ્યા ! રહો, હમણાં હું પથારી કરી દઉં છું.’ પણ ઘરમાં માત્ર એક જ પથારી હતી. તે મનમાં બોલી, ‘હું તો આમે ય છોકરાની ચાકરીમાં જાગતી જ પડી રહું છું ને ! તો આજની રાત બેઠાં બેઠાં જ પૂરી કરીશ. મારા કરતાં આને અત્યારે પથારીની વધારે જરૂર છે.’ આમ કહી તેણે પોતાની જ પથારી ઉપાડી ને ઘરમાં એક ખૂણે ભિખારીને પથારી કરી આપી.

ભિખારી પથારીમાં પડ્યો, એટલે વળી બાઈએ વિચાર કર્યો કે આની પાસે પહેરવા કશું લૂગડું નથી, તો હું એને એક અંગરખું સીવી આપું તો કેવું ! સામે આખી રાત જાગતી બેસી રહેવાની છું, તો બેઠાં બેઠાં કંઈ કામ કરું ! મારો વખત જશે, ને એનું અંગરખું થશે ! ઘરમાં થોડું કોરું કપડું પડ્યું હતું તે લાવી એણે તેમાંથી થોડો ટૂકડો કાપી ભિખારી માટે અંગરખું સીવવા માંડ્યું. કોડિયાના ઝાંખા દીવાના અજવાળે બાઈ અંગરખું સીવતી હતી. એવામાં તેનો બીમાર દીકરો પથારીમાં સળવળ્યો. એ જોઈ બાઈ એના મોં પર ઝૂકીને બોલી :
‘બેટા !’
‘મા !’ છોકરાના કંઠમાંથી અવાજ આવ્યો.
માનું હૈયું આનંદથી છલકાઈ ગયું. તાવમાં બેભાન પડેલો છોકરો આજ બે દિવસે ભાનમાં આવ્યો હતો. પછી છોકરાએ ધીરેથી આંખો ઉઘાડી.
માએ કહ્યું : ‘બેટા, હવે કેમ છે ?’
‘સારું છે, મા ! હું નથી મરવાનો !’
‘ઘણું જીવો, મારા લાલ !’ માએ કહ્યું.
‘મા, મને કંઈ દેખાય છે.’ આંખો ફરી બંધ કરીને છોકરાએ કહ્યું.
‘શું દેખાય છે, દીકરા ?’
‘આકાશમાંથી કોઈ ઊતરે છે, ધીરે ધીરે ભજન ગાય છે. માથા પર ઊભી ચોટલી ધજાની પેઠે ફરફરે છે. એ આવ્યો, આ બેઠો ! એ મારી સામે જુએ છે, મા !’ આ સાંભળી મા ગભરાઈ ગઈ. જમરાજાના દૂતો મરનારની પથારી પર આવીને બેસે છે એવું એણે સાંભળ્યું હતું. તે બોલી ઊઠી : ‘ભગવાન તારી રક્ષા કરો, બેટા !’
‘એ પણ એવું જ કહે છે, મા !’
પણ આ વખતે મા કંઈ બોલી નહિ. તે મૂંગી મૂંગી છોકરાના માથા પર હાથ ફેરવવા લાગી. તેની આંખોમાંથી આંસુની ધાર વહેતી હતી. પછી છોકરો કંઈ બોલ્યો નહિ. કેટલીયે વાર સુધી એની મા એની સામે જોઈ રહી; પછી ઊંચે જોઈ બે હાથ જોડી તે ભગવાનને પ્રાર્થના કરતાં બોલી : ‘પ્રભુ, હું મૂર્ખ છું. પામર છું. મંદિરમાં નથી જતી, તારી સેવા પૂજા નથી કરતી, પણ તું તો દયાળુ છો. મારા પર દયા કર.’ થોડી પળ આમ ગઈ. એકાએક તે ચમકીને બોલી : ‘અરે, આ અંગરખું તો રહી ગયું ! સવાર પહેલાં તો મારે એ પૂરું કરવાનું છે.’ ઝટ દઈને એ સીવવા બેસી ગઈ. મનમાં મનમાં ભગવાનનું નામ લેતી જાય ને ટાંકા દેતી જાય.

એકાએક સૂતેલો ભિખારી ખડખડ કરતો હસી પડ્યો. એ જોઈ બાઈને ખૂબ નવાઈ લાગી. તેણે તેની સામે જોઈ કહ્યું : ‘કેમ, ભાઈ, હસવું આવે છે ?’
ભિખારીએ કહ્યું : ‘હસવું આવે એવી વાત છે એટલે હસવું જ આવે ને ?’
‘એવી તે શી વાત છે ?’
‘બાઈ, તું ખરેખર મૂર્ખ છે !’
એકદમ બાઈને આંચકો લાગ્યો. પોતે જેને આશરો દીધો એ જ માણસ એને મૂર્ખ કહેતો હતો ! છતાં બાઈએ કહ્યું : ‘કેવી રીતે ?’
ભિખારીએ કહ્યું : ‘તારે ખાવાને અન્ન નથી. છતાં તું બીજાને ખાવાનું આપે છે. તારે સૂવાને પથારી નથી, છતાં તું બીજાને પથારી આપે છે. તારે પહેરવાને વસ્ત્ર નથી, છતાં તું બીજાને વસ્ત્ર આપે છે. આ મૂર્ખાઈ નહિ તો બીજું શું ?
બાઈ કહ્યું : ‘વાત તો ખરી, પણ ભાઈ, સાચું કહેજે, મારા કરતાં તારે એની વધારે જરૂર નહોતી ?’
‘હં.’ કહી ભિખારી ચૂપ રહ્યો.
એમ કરતાં સવાર થઈ. બાઈએ અંગરખું પૂરું કરી નાખ્યું.

સવારે ભિખારીએ જવાની રજા માગી, ત્યારે બાઈએ એને પેલું અંગરખું પહેરાવી દીધું. ભિખારી ખુશખુશ થઈ ગયો. તેણે આનંદમાં આવી કહ્યું : ‘મા ! આજે મારી આંખોએ જોવાની વસ્તુ જોઈ ! આજે મારા કાને સાંભળવાની વસ્તુ સાંભળી. આજે મારી જાત્રા સફળ થઈ ! આજે મારી ઢબૂરી ગયેલી ચોટલી ઊભી થઈ !’ આમ કહી એણે પોતાના માથા પર હાથ ફેરવી ચોટલીને ઊભી કરી દીધી – જાણે માથા પર મંદિરનું શિખર ખડું થઈ ગયું ! માથા પર ખડી થઈ ગયેલી ચોટલીને જોઈ દરજણથી હસી પડાયું. તે બોલી, ‘વાહ ભાઈ ! તમે તો હવે હાલતા-ચાલતા મંદિર જેવા લાગો છો !’
‘શું કહ્યું ? હું કેવો લાગું છું ?’ ભિખારીએ હસીને કહ્યું.
બાઈએ કહ્યું : ‘હાલતાચાલતા મંદિર જેવા ! બરાબર મંદિર જેવા !’ બોલતાં બોલતાં એ ખૂબ આનંદમાં આવી ગઈ. ભિખારીએ બે હાથ ઊંચા કરી આશીર્વાદ આપતાં કહ્યું : ‘મા ! આપણે બધાંયે પ્રભુનાં હાલતાંચાલતાં મંદિર છીએ. મંદિરમાંથી જેમ ઘંટારવ થાય છે તેમ આપણાં હૃદયમાંથી પણ પ્રભુના નામનો ઘંટારવ થતો હોય છે. પ્રભુ તારું કલ્યાણ કરો !’ ભિખારીના મુખમાંથી આવા સુંદર શબ્દો નીકળતા જોઈ બાઈ નવાઈ પામી ગઈ. તે મૂઢ બની ઊભી. અચાનક જ તેનાથી ભિખારીને હાથ જોડાઈ ગયા.
ભિખારીએ કહ્યું : ‘મા, આજે જેવા ભાવથી તેં મારી સેવા કરી છે તેવા જ ભાવથી હું તને કહું છું કે આજે તું જે પહેલું કામ હાથમાં લેશે તે સાંજે પૂરું થશે !’
આમ કહી ભિખારી ચાલ્યો ગયો.

બાઈએ ઘરમાં આમતેમ નજર કરી. એકાએક તેને વિચાર આવ્યો :
‘લાવ જોઉં તો ખરી, ભિખારીને અંગરખું સીવી આપ્યા પછી કેટલું લૂગડું વધ્યું છે !’ લૂગડાનો વધેલો કકડો લઈને માપવા બેઠી – એક હાથ, બે હાથ, ત્રણ હાથ, ચાર હાથ….. તેની ધારણા મુજબ કપડું બહુ તો ચારેક હાથ રહેવું જોઈએ – પણ કપડું હજી વધારે હતું. તેણે આગળ ભર્યું.. પાંચ હાથ, છ હાથ – આ શું ? હજી કપડું પૂરું મપાઈ નથી રહ્યું ! તેને થયું, ચાર હાથ નહિ, આઠ હાથ થશે. તેણે આગળ ભર્યું- સાત હાથ, આઠ હાથ…. અરે, હજી કપડું પૂરું ભરાયું નથી ! નવ હાથ- દશ હાથ…. હજી કપડું તો બાકી છે ! બાર હાથ, ચૌદ હાથ, વીસ હાથ….
આ શું ?
આટલું બધું કપડું નહોતું જ એ વાત નક્કી છે. તો આ આવ્યું ક્યાંથી ? મનમાં આવા વિચારો ચાલતા હતા. અને હાથ કપડું ભરવાનું કામ કરતા હતા. વીસ હાથ, ત્રીસ હાથ, ચાલીસ હાથ, પચાસ હાથ…. કપડું તો ખૂટતું જ નથી ને બાઈના હાથમાંથી એ છૂટતું નથી. એ તો ભરાયે જ જાય છે. જોતજોતામાં આખો ઓરડો કપડાથી ભરાઈ ગયો. તોય કપડું પૂરું થતું નથી. બાઈને હવે પેલા ઊભી ચોટલીવાળા ભિખારીના શબ્દો યાદ આવ્યા : ‘તું જે પહેલું કામ હાથમાં લેશે તે સાંજે પૂરું થશે !’ બાઈને ન લાગી ભૂખ, ન લાગી તરસ ! તેણે સવારથી બપોર ને બપોરથી સાંજ સુધી લૂગડું ભર ભર કર્યું. કંઈ હજારો હાથ લૂગડું ભરાઈ ગયું, ત્યારે મોડી સાંજે તેના હાથમાંથી લૂગડું છૂટ્યું ! તે બોલી :
‘ભગવાન ! આટલું બધું લૂગડું ! ખરેખર, એ ઊભી ચોટલીવાળા ભિખારીના આશીર્વાદથી હવે હું પૈસાદાર બની ગઈ !’ એટલામાં એનો છોકરો પથારીમાંથી બેઠો થઈને બોલ્યો :
‘મા, પેલા ઊભી ચોટલીવાળાના આશીર્વાદથી હું સાજો થઈ ગયો ! એ બહુ ફક્કડ ભજન ગાતો હતો, મા !’
‘ઘણું જીવો, મારા લાલ !’ કહી બાઈ દોડીને દીકરાને વળગી પડી. એની આંખોમાંથી હર્ષનાં આંસુ વહી રહ્યાં હતાં.

પડોશમાં એક શ્રીમંતનું ઘર હતું. વાડી હતી, વજીફો હતો, નોકર હતા, ચાકર હતા. સઘળી વાતે લીલાલહેર હતી. પણ ઘરધણિયાણી બાઈનું મન બહુ કૃપણ હતું- કંજૂસ હતું, ઈર્ષ્યાળુ હતું. એને ત્યાં પેલી ગરીબ દરજણ બાઈ રોજ કામ કરવા જતી. બીજે દિવસે બાઈ ત્યાં કામ કરવા ગઈ ત્યારે શેઠાણીએ ગુસ્સામાં કહ્યું :
‘કાલે ક્યાં મરી ગઈ’તી ?’
બાઈએ કહ્યું : ‘મરી નહોતી ગઈ, જીવતી હતી. પણ જરા કામમાં હતી !’
‘એવું તે શું કામ હતું તારે ? ઘરમાં નથી ખાવાનું, નથી પીવાનું, નથી ખાટલો, નથી પાટલો; પછી ત્યાં કામ ક્યાંથી આવ્યું ?’
બાઈએ કહ્યું : ‘જરા લૂગડું ભરવા બેઠી હતી, પણ ભરતાં ભરતાં આખો દિવસ થઈ ગયો. મને થાય કે હમણાં ભરાઈ રહેશે, પણ એ તો જેમ ભરું તેમ વધતું જાય – બાઈ સાહેબ, મારે તો દ્રૌપદીના ચીર જેવો ખેલ થયો’તો કાલે !’
‘એમ કહે ને કે તારે કામ પર નહોતું આવવું ! ખાલી આવાં બહાનાં શીદ બતાવે છે ?’ શેઠાણીએ કહ્યું.
‘ના, બાઈસાહેબ, બહાનું નથી બતાવતી. સાચું કહું છું. માન્યામાં ન આવતું હોય તો આવીને જુઓ, મારા આખા ઘરમાં લૂગડું જ લૂગડું થઈ ગયું છે !’
‘હેં ! શું કહે છે ? એટલું બધું લૂગડું ?’ હીંચકા પરથી ઊતરી શેઠાણીએ દોટ મૂકી દરજણના ઘર ભણી. જઈને જુએ તો વાત ખરી હતી. જોઈને એની આંખો ફાટી ગઈ. એણે કહ્યું : ‘હેં અલી ! આ કેવી રીતે બન્યું ? કોણે આપ્યું તને આ બધું ? મને બધી વાત કહે !’ પછી દરજણ બાઈએ બનેલી બધી વાત કરી. તે સાંભળી શેઠાણીને થયું : હું પણ આવું વરદાન મેળવું ! આખો દિવસ તેને ચેન પડ્યું નહિ. ન ખાવું ભાવ્યું, ન પીવું ભાવ્યું, મન બળ્યા જ કર્યું : હાય હાય ! આ મૂઈના ઘરમાં આટલું બધું ધન થઈ ગયું, ને મને કાંઈ નહિ ! ભિખારી પીટ્યો ત્યાં મૂઓ તેવો અહીં મૂઓ હોત તો તેને શા ઘા પડી જવાના હતા ?

એમ કરતાં રાત પડી.
નારદજી ભિખારી વેશે ફરતાં ફરતાં ફરી પાછા આ તરફ આવ્યા. ધોધમાર વરસાદ વરસતો હતો. શેઠાણી ઘરમાં સગડીનો શેક લેતી બેઠી હતી. એવામાં તેના કાને અવાજ આવ્યો : ‘કોઈ નિરાધારને આશરો આલો, બા !’ બરાબર એ જ શબ્દો ! શેઠાણીના મનમાં આશા જાગી. ધડ દઈને તેણે બારણું ઉઘાડી દીધું. એટલામાં વીજળીનો ઝબકારો થયો અને ઝબકારામાં શેઠાણીએ જોયું તો બરાબર દરજણ બાઈએ વર્ણવેલો તેવો જ ચીંથરેહાલ કંગાળ આદમી વરસાદમાં ભીંજાતો ને ઠૂંઠવાતો તેના ઘર સામે ઊભો હતો.
શેઠાણીએ કહ્યું : ‘આવો, અંદર આવો !’
ભિખારી અંદર આવ્યો એટલે શેઠાણીએ મનમાં વિચારો કરી જોયા કે હવે શું કરવું ? દરજણે કહેલું કે મેં એને ખવડાવ્યું પિવડાવ્યું ને એક લૂગડું સીવી આપ્યું હતું. શેઠાણી મનમાં બોલી : તો હું પણ એવું કરીશ !

ભિખારી હજી ભીને કપડે ઊભો હતો, પણ શેઠાણીને એ દેખાયું નહિ. ભિખારીને ઊભો રાખી એ ખાવાનું લેવા દોડી. ખાવાનું કાઢતાં એને વિચાર આવ્યો : શું ખાવાનું આપું ? લાડુ આપું ? ફરસાણ આપું ? ના, ના, ભિખારીને એ નહિ ભાવે. દરજણે રોટલો ખવડાવેલો, તો હું પણ એને રોટલો જ ખવડાવું. પાછલી રાતનો વાસી રોટલો હતો તે પતરાળામાં લઈને એ રસોડામાંથી બહાર આવી. સાથે માટીની કુલડીમાં પાણી લાવી. ન એણે ભિખારીના હાથ ધોવડાવ્યા, ન પગ ધોવડાવ્યા. ભીને લૂગડે જ એણે એને ખાવા બેસાડ્યો. જેમ તેમ કરી ભિખારીએ લૂખો રોટલો ગળે ઉતાર્યો ને પાણી પીધું. પછી શેઠાણીએ વિચાર કર્યો કે અહીં સુધી તો બરાબર ઊતર્યું છે – હવે એને અહીં એક રાત આરામ કરાવી છૂટું ! ભિખારી માટે પથારી શોધવા જતાં તેને થયું : શું આપું ? સવા મણ રૂનું ગાદલું આપું ? મશરૂની તળાઈ આપું ? ના, ના, ભિખારીને એ નહિ ફાવે. એને તો સાથરા પર જ ઊંઘ આવશે. છેવટે કાતરિયામાંથી ગંદી ફાટેલી ગોદડી કાઢી તેણે ભિખારી માટે પથારી કરી. ભિખારી ભીને લૂગડે જ સૂઈ ગયો.

સવાર થતાં ભિખારીએ જવાની રજા માગી. શેઠાણીએ વિચાર કર્યો કે દરજણે ભિખારીને ઝભ્ભો આપ્યો હતો, તો હું પણ આપું ! પણ નવો ઝભ્ભો એને કામનો નહિ. એને તો મેલાં ફાટેલાં લૂગડાં જ જોઈએ. શેઠનો એક ફાટેલો ડગલો ખૂણામાં પડ્યો હતો, તે લાવીને એણે ભિખારીને આપ્યો ને કહ્યું : ‘લો, હું રાજીખુશીથી આ ભેટ આપું છું. ખુશ થાઓ !’
ભિખારીએ ભેટ લઈ કહ્યું : ‘વાહ, ખૂબ સરસ ! જેવા ભાવથી તમે મારી સેવા કરી છે તેવા જ ભાવથી હું કહું છું કે જે પહેલું કામ તું આજે હાથમાં લેશે તે સાંજે પૂરું થશે !’ આમ કહી ભિખારી ચાલ્યો ગયો. શેઠાણી ખુશ થઈ ગઈ કે વાહવાહ ! મને પણ વરદાન મળી ગયું ! હું ફાવી ગઈ ! એક વાસી રોટલો ને એક ફાટેલા ડગલા સાટે મેં કેટલું બધું મેળવી લીધું !

એટલામાં એની નજર એક દાસી આંગણમાં કચરો કાઢતી હતી તે તરફ પડી. નોકરચાકરના કામમાં વાતવાતમાં ભૂલ કાઢવાની એને ટેવ પડી હતી, તેથી તે એકદમ બોલી ઊઠી : ‘અરે અભાગણી, તું તે કચરો કાઢે છે કે રમત કરે છે ! અહીં આ કચરો રહી ગયો તે તને દેખાતું નથી ? આંખો ફૂટી ગઈ છે શું ?’ આમ કહી એણે દોડીને નોકરડીના હાથમાંથી ઝાડુ પડાવી લઈ કહ્યું : ‘દેખ, આમ કચરો કઢાય !’
અને શેઠાણીએ કચરો કાઢવા માંડ્યો.
સવારના પહોરમાં આ એનું પહેલું કામ થયું. હાથમાં ઝાડુ પકડી એણે જોરથી કચરો કાઢવા માંડ્યો ને બોલવા માંડ્યું : ‘દેખ, આમ કચરો કઢાય !’
થોડી વાર પછી નોકરડીએ કહ્યું : ‘દેખ્યું બાઈસાહેબ, હવે હું એમ કચરો કાઢીશ. લાવો ઝાડુ મારા હાથમાં !’ પણ શેઠાણી ઝાડુ આપે તો ને ? એ તો કચરો કાઢ્યા જ કરે, ને કહે : ‘દેખ, આમ કચરો કઢાય !’
નોકરડી કહે : ‘બાઈસાહેબ, મેં દેખ્યું, હવે મને ઝાડુ આપો !’
પણ શેઠાણીના હાથમાંથી ઝાડુ છૂટે તો ને ? એ તો એકની એક જગાએ ફરી ફરી ઝાડુ ફેરવ્યા કરે ને કહે : ‘દેખ, આમ કચરો કઢાય !’ આમ કેટલોયે વખત વીતી ગયો. કલાક, બે કલાક, ચાર કલાક થયા, પણ શેઠાણી ઝાડુ છોડે નહિ ને કચરો કાઢતી અટકે નહિ ! ઘરનાં નોકરચાકર બધાં ગભરાઈ ગયાં. તેમણે શેઠને વાત કરી.
શેઠ કહે : ‘શેઠાણી, ઝાડુ પડ્યું મેલ, નિકર હું તને પડી મેલું છું !’
શેઠાણી જોરથી ઝાડુ ફેરવીને શેઠને કહે : ‘દેખ, આમ કચરો કઢાય !’
શેઠ કહે : ‘બળ્યાં મોંની, મને કચરો કાઢવાનું કહે છે ?’
જવાબમાં શેઠાણી ઝાડુ ફેરવીને કહે : ‘દેખ, આમ કચરો કઢાય !’

એટલામાં શેઠનો છોકરો આવ્યો, છોકરી આવી, છોકરાની વહુ આવી. બધાં કહે : ‘બા, ઝાડુ મેલી દો. એ આપણું કામ નહિ !’
શેઠાણી જોરથી ઝાડુ ફેરવીને કહે : ‘દેખ, આમ કચરો કઢાય !’
દીકરાદીકરીએ કહ્યું : ‘બાને સનેપાત થયો છે. હકીમને બોલાવો !’
હકીમે કહ્યું : ‘મગજ પર ગરમી ચડી ગઈ છે. માથા પર ઠંડું પાણી રેડો !’ ઘડેઘડા પાણી શેઠાણીની ઉપર રેડવામાં આવ્યું, પણ તેની કશી જ અસર થઈ નહિ. એ તો ઝાડુ ફેરવતી જ રહી, ને બોલતી રહી : ‘દેખ, આમ કચરો કઢાય !’
દીકરાની વહુએ કહ્યું : ‘હકીમનું અહીં કામ નથી; મારાં સાસુજીને તો ભૂત વળગ્યું છે !’
‘હેં ! ભૂત ?’ દીકરાએ પૂછ્યું.
‘હા, રોજ મને અમથાં અમથાં વઢે છે, ત્યારથી હું તો સમજી ગઈ છું કે સાસુજીને ભૂત વળગ્યું છે. કોઈ ભૂવાને બોલાવો, ઈલમીને બોલાવો !’ આખા ગામના ભૂવા આવ્યા ને ઈલમી આવ્યા. મંતરતંતર ને હાકોટા છાકોટા કરી એમણે આખું ગામ ત્યાં ભેગું કર્યું. શેઠાણીની ઉપર અડદના દાણા નાખી તેમણે કહ્યું : ‘અરે દુષ્ટ ડાકણી, શાકણી, પાપણી ! કહું છું, ભાગ અહીંથી નિકર તારો ચોટલો ઝાલી તને પછાડું છું !’ આમ કહી ભૂવો શેઠાણીનો ચોટલો ઝાલવા એની નજીક ગયો, તો જોરથી ફટાક કરતું ઝાડુ એના માથા પર થઈને ફરી ગયું :
‘દેખ, આમ કચરો કઢાય !’
ભૂવો કહે : ‘બાપ રે, આ તો રાખસણી છે !’

એમ કરતાં સવારની બપોર થઈ અને બપોરની સાંજ થઈ. સૂરજદાદા ઊગ્યા, તપ્યા ને આથમ્યા. તુલસી-ક્યારે દીવા થયા ને મંદિરમાં ઘંટ વાગ્યા. ત્યારે શેઠાણીના હાથમાંથી ઝાડુ છૂટ્યું !
‘ઓ મા !’ કરી તે ઢગલો થઈને જમીન પર પડી. પડી એવી તે થાકથી બેભાન થઈ ગઈ.
દીકરાની વહુએ કહ્યું : ‘હવે ભૂત ગયું ! બરાબર પછાડીને ગયું છે એટલે ફરી નહિ આવે !’
સૌ શેઠાણીને ઊંચકીને ઘરમાં લઈ ગયાં. શેઠાણી ભાનમાં આવી ત્યારે એનો આખો સ્વભાવ બદલાઈ ગયો હતો.

એક રાજાએ એક પંડિતને એવું એક ફરમાન કર્યું, – સૈફ’ પાલનપુરી

એક રાજાએ એક પંડિતને એવું એક ફરમાન કર્યું,
આજ સુધી ના ખીલ્યાં એવાં જ્ઞાની ફૂલ ખિલાવી દ્યો,
સ્મિત કરીને પંડિત બોલ્યા ‘રાજન, મારું કામ નહીં’,
એ માટે તો ક્યાંકથી કોઇ પ્રેમિકા બોલાવી લ્યો…
પાનખરો જે અજવાળે એ દીપિકાને લઇ આવો,
હર્ષિત થઇને રાજા બોલ્યો, ‘પ્રેમિકાને લઇ આવો.’,
સૈનિક બોલ્યા હે રાજેશ્વર, સોંપેલું આ કામ છે શું?,
પ્રેમિકાનું નામ છે શું? ને પ્રેમિકાનું ઠામ છે શું?
ચોર લૂંટારુ હોય તો રાજન પકડીને હાજર કરીએ,
શત્રુ હોય જો કિલ્લા સમ તો સામે જઇને સર કરીએ,
પણ આવી શોધનું હે અન્નદાતા અમને તો કંઇ જ્ઞાન નથી,
પ્રેમિકા શું? પ્રેમી છે શું? કંઇ એનું અમને ભાન નથી…

પંડિત બોલ્યા પ્રેમિકા છે પ્રેમિકાનું એક જ નામ,
બારે માસ વસંતો જેવું જ્યાં હો ત્યાં છે એનું ઠામ,
સૈનિક ચાલ્યા શોધ મહીં ને શોધ કરીને લઇ આવ્યા,
શહેરમાં જઇ એક ડોસીમાને હરીફરીને લઇ આવ્યા…

બોલ્યા માલિક સમજ પડે ના એવું કંઇ સમજાવે છે,
આ ડોસીને પ્રેમિકાના નામે સૌ બોલાવે છે,
લગ્નપ્રસંગે સૌથી પહેલાં એનું ઘર શણગારે છે,
એની આશિષ સૌથી પહેલાં મંડપમાં સ્વીકારે છે…

રાજા શું કે શું પંડિતજી સૂણીને સૌના મન ઝૂમ્યાં,
વારાફરતી જઇને સૌએ ડોસીમાના પગ ચૂમ્યા,
આંખ ઉઠાવી ડોસીમાએ રાજા ઉપર સ્થિર કરી,
બોલ્યા બેટા, જીવી ગઇ છું આખું જીવન ધીર ધરી…

પરદેશી જો પાછો આવત મારે પણ એક હીરો હોત,
મારે ખોળે પણ રમનારો તારા જેવો વીરો હોત,
વાત પુરાણી યાદ આવી ને આંખથી આંસુ છલકાયાં,
જ્યાં જ્યાં ટપક્યાં એ આંસુ ત્યાં ફૂલ નવાં સર્જાયાં…

– ‘સૈફ’ પાલનપુરી

નરસિંહ મહેતાની ૨૫ કૃષ્ણભક્તિ ભજનો

૧. આજ રે શામળિયે વહાલે – નરસિઁહ મહેતા

આજ રે શામળિયે વહાલે અમ-શું અંતર કીધો રે;
રાધિકાનો હાર હરિએ રુક્મિણીને દીધો રે. આજ….

શેરીએ શેરીએ સાદ પડાવું, ઘેર ઘેર હીંડું જોતી રે;
રાણી રુક્મિણીની કોટે મેં તો ઓળખ્યાં મારાં મોતી રે. આજ…

જાગતી તો લેવા ના દેતી, કર્મ-સંજોગે સૂતી રે;
વેરણ નિદ્રા મુને આવી, ‘હરિ હરિ’ કરીને ઊઠી રે. આજ…

ધમાણ મંગાવું ને ગોળો ધિકાવું, સાચા સમ ખવરાવું રે;
આજ તો મારા હર કાજે નારદને તેડાવું રે. આજ….

રાધાજી અતિ રોષે ભરાણાં, નેણે નીર ન માય રે;
આપો રે, હરિ ! હાર અમારો, નહિતર જીવડો જાય રે. આજ…

થાળ ભરી શગ મોતી મંગાવ્યાં, અણવીંધ્યાં પરોવ્યાં રે;
ભલે રે મળ્યો નરસૈંયાનો સ્વામી, રૂઠ્યાં રાધાજી મનાવ્યાં રે. આજ….

૨. સુખ દુ:ખ મનમા ન આણિયે

સુખદુઃખ મનમાં ન આણીએ, ઘટ સાથે રે ઘડિયાં
ટાળ્યાં તે કોઇનાં નવ ટળે, રઘુનાથનાં જડિયાં.. સુખદુઃખ

નળરાજા સરખો નર નહીં, જેની દમયંતી રાણી;
અર્ધે વસ્ત્ર વનમાં ભમ્યાં, ન મળ્યાં અન્ન ને પાણી.. સુખદુઃખ

પાંચ પાંડવ સરખાં બંધવા, જેને દ્રૌપદી રાણી;
બાર વરસ વન ભોગવ્યાં, નયને નિંદ્રા ન આણી.. સુખદુઃખ

સીતા સરખી સતી નહીં, જેના રામજી સ્વામી;
રાવણ તેને હરી ગયો, સતી મહાદુઃખ પામી.. સુખદુઃખ

રાવણ સરખો રાજિયો, જેની મંદોદરી રાણી;
દશ મસ્તક છેદાઇ ગયાં, બધી લંકા લુંટાણી.. સુખદુઃખ

હરિશ્ચંદ્ર રાય સતવાદિયો, જેની તારામતી રાણી;
તેને વિપત્તિ બહુ રે પડી, ભર્યાં નીચ ઘેર પાણી.. સુખદુઃખ

શિવજી સરખા સતા નહીં, જેની પારવતી રાણી;
ભોળવાયા ભીલડી થકી, તપમાં ખામી ગણાણી.. સુખદુઃખ

એ વિચારી હરિને ભજો, તે સહાય જ કરશે;
જુઓ આગે સહાય ઘણી કરી, તેથી અર્થ જ સરશે.. સુખદુઃખ

સર્વ કોઇને જ્યારે ભીડ પડી, સમર્યા અંતરયામી;
ભાવટ ભાંગી ભૂધરે, મહેતા નરસૈયાના સ્વામી.. સુખદુ:ખ

૩. હળવે હળવે…

હળવે હળવે હળવે હરજી મારે મંદિર આવ્યા રે;
મોટે મોટે મોટે મેં તો મોતીડે વધાવ્યા રે.

કીધું કીધું કીધું મુને કાંઇક કામણ કીધું રે,
લીધું લીધું લીધું મારું મન હરીને લીધું રે.

ભૂલી ભૂલી ભૂલી હું તો ઘરનો ધંધો ભૂલી રે,
ફૂલી ફૂલી ફૂલી હું તો હરિમુખ જોઇ ફૂલી રે,

ભાગી ભાગી ભાગી મારા ભવની ભાવટ ભાગી રે,
જાગી જાગી જાગી હું તો હરિને સંગે જાગી રે.

પામી પામી પામી હું તો પૂરણ વરને પામી રે,
મળિયો મળિયો મળિયો, મુને નરસૈંયાનો સ્વામી રે.

૪. વારિ જાઉં સુંદર શ્યામ…

લટકે ગોકુળ ગૌ ચારિ, ને લટકે વાયો વંશ રે,
લટકે જઇ દાવાનળ પિધોં,લટકે માર્યો કંસ રે. વારિ જાઉં સુંદર શ્યામ…

લટકે રઘુપતિ રુપ ધરિને તાત ની આજ્ઞા પાળી રે,
લટકે રાવણ રણ માર્યો, લટકે ને લટકે સીતા વાળી રે. વારિ જાઉં સુંદર શ્યામ…

એવા એવા લટકા છે ઘનેરા,લટકા લાખ કરોડ રે,
લટકે મળે નરસિંહ નો સ્વામિ, હિંડે મોઢા મોઢ રે. વારિ જાઉં સુંદર શ્યામ…

૫. રામ સભામાં અમે

રામ સભામાં અમે રમવાને ગ્યાં’તાં
પસલી ભરીને રસ પીધો, હરિનો રસ પુરણ પાયો.

પહેલો પિયાલો મારા સદગુરૂએ પાયો, બીજે પિયાલે રંગની રેલી
ત્રીજો પિયાલો મારાં રોમે રામે વ્યોપ્યો, ચોથે પિયાલે પ્રભુજી જેવી… રામ સભામાં

રસ બસ એકરૂપ થઇ રસિયા સાથે, વાત ન સુઝે બીજી વાટે
મોટા જોગેશ્વર જેને સ્વપ્ને ન આવે, તે મારા મંદિરીયામાં મ્હાલે રે… રામ સભામાં

અખંડ હેવાતણ મારા સદગુરૂએ દીધાં, અખંડ સૌભાગી અમને કીધાં રે
ભલે મળ્યા મહેતા નરસૈંઇના સ્વામી, દાસી પરમ સુખ પામી રે… રામ સભામા

૬. રાત રહે જ્યાહરે..

રાત રહે જાહરે પાછલી ખટ ઘડી
સાધુ પુરુષને સૂઇ ન રહેવું;
નિદ્રાને પરહરી, સમરવા શ્રી હરિ,
‘એક તું’ ‘એક તું’ એમ કહેવું … રાત

જોગિયા હોય તેણે જોગ સંભાળવા,
ભોગિયા હોય તેણે ભોગ તજવા;
વેદિયા હોય તેણે વેદ વિચારવા,
વૈષ્ણવ હોય તેણે કૃષ્ણ ભજવા … રાત

સુકવિ હોય તેણે સદગ્રંથ બાંધવા,
દાતાર હોય તેણે દાન કરવું;
પતિવ્રતા નારીએ કંથને પૂછવું,
કંથ કહે તે તો ચિત્ત ધરવું … રાત

આપણે આપણા ધર્મ સંભાળવા,
કર્મનો મર્મ લેવો વિચારી;
નરસૈંના સ્વામીને સ્નેહથી સમરતાં
ફરી નવ અવતરે નર ને નારી … રાત

૭. મેહુલો ગાજે ને માધવ નાચે

મેહુલો ગાજે ને માધવ નાચે,
રૂમઝૂમ વાગે પાયે ઘૂઘરડી રે,
તાલ પખાજ વજાડે રે ગોપી,
વહાલો વજાડે વેણુ વાંસલડી રે. મે.

પહેરણ ચીર, ચરણા ને ચોળી,
ઓઢણ આછી લોબરડી રે;
દાદુર, મોર, બપૈયા બોલે,
મધુરી શી બોલે કોયલડી રે. મે.

ધન્ય બંસીવટ, ધન જમુનાતટ,
ધન્ય વૃંદાવનમાં અવતાર રે;
ધન્ય નરસૈયાની જીભલડીને,
જેણે ગાયો રાગ મલ્હાર રે..મેહુલો ગાજે ને માધવ નાચે….

૮. મારી હુંડી સ્વીકારો મહારાજ રે

મારી હૂંડી સ્વીકારો મહારાજ રે, શામળા ગિરધારી
મારી હૂંડી શામળીયાને હાથ રે, શામળા ગિરધારી

સ્થંભ થકી પ્રભુ પ્રગટીયા,
વળી ધરીયું નરસિંહ રૂપ,
પ્રહલાદને ઉગારીયો રે
હે વા’લે માર્યો હરણાકંસ ભૂપ રે, શામળા ગિરધારી

ગજને વા’લે ઉગારીયો,
વળી સુદામાની ભાંગી ભુખ,
સાચી વેળાના મારા વાલમા રે
તમે ભક્તો ને આપ્યા ઘણા સુખ રે, શામળા ગિરધારી

પાંડવની પ્રતિજ્ઞા પાળી,
વળી દ્રૌપદીના પૂર્યા ચીર,
નરસિંહ મેહતાની હૂંડી સ્વીકારજો રે
તમે સુભદ્રા બાઇના વિર રે, શામળા ગિરધારી

રેહવાને નથી ઝુંપડી,
વળી ખાવા નથી જુવાર,
બેટો-બેટી વળાવીયા રે
મેં તો વળાવી ઘર કેરી નાર રે, શામળા ગિરધારી

ગરથ મારું ગોપીચંદન,
વળી તુલસી હેમ નો હાર,
સાચું નાણું મારે શામળો રે
મારે મૂડીમાં ઝાંઝ-પખાજ રે, શામળા ગિરધારી

તિરથવાસી સૌ ચાલીયા
વળી આવ્યા નગરની બહાર,
વેશ લીધો વણીકનો રે
મારું શામળશા શેઠ એવું નામ રે, શામળા ગિરધારી

હૂંડી લાવો હાથમાં
વળી આપું પૂરા દામ,
રૂપીયા આપું રોકડા રે
મારું શામળશા શેઠ એવું નામ રે, શામળા ગીરધારી

હૂંડી સ્વીકારી વા’લે શામળે
વળી અરજે કિધાં કામ,
મેહતાજી ફરી લખજો રે
મુજ વાણોત્તર સરખાં કામ રે, શામળા ગિરધારી

મારી હૂંડી સ્વીકારો મહારાજ રે, શામળા ગિરધારી
મારી હૂંડી શામળીયાને હાથ રે, શામળા ગિરધારી

૯. ભોળી રે ભરવાડણ

ભોળી રે ભરવાડણ હરિને વેચવાને ચાલી રે,
ગિરિવરધારીને ઊપાડી, મટુકીમાં ઘાલી રે,
ભોળી રે ભરવાડણ હરિને વેચવાને ચાલી.

શેરીએ શેરીએ સાદ પાડે, કોઈને લેવા મુરારિ રે
નાથ-અનાથનાને વેચે, ચૌટા વચ્ચે આહિર નારી રે
ભોળી રે ભરવાડણ હરિને વેચવાને ચાલી.

વ્રજનારી પૂછે શું છે માંહી, મધુરી મોરલી વાગી રે
મટુકી ઉતારીને જોતાં, મૂર્છા સૌને લાગી રે
ભોળી રે ભરવાડણ હરિને વેચવાને ચાલી.

બ્રહ્માદિક ઇન્દ્રાદિક સરખા, કૌતુક ઊભા પેખે રે
ચૌદ લોકમાં ન માય તે, મટુકીમાં બેઠેલ દેખે રે
ભોળી રે ભરવાડણ હરિને વેચવાને ચાલી.

ભક્તજનોના ભાગ્યે વ્રજમાં, પ્રગટ્યા અંતરજામી રે
દાસલડાને લાડ લડાવે, નરસૈંયાનો સ્વામી રે
ભોળી રે ભરવાડણ હરિને વેચવાને ચાલી

૧૦. ભૂતળ ભક્તિ પદારથ

ભૂતળ ભક્તિ પદારથ મોટુ, બ્રહ્મ લોકમાં નાહીં રે,
પુણ્ય કરી અમરાપુરી પામ્યા, અંતે ચોરાશી માંહી રે

હરિના જન તો મુક્તિ ન માગે, જનમો જનમ અવતાર રે,
નિત સેવા નિત કિર્તન ઓચ્છવ, નિરખવા નંદકુમાર રે

ભરત ખંડ ભુતલમાં જન્મી જેણે ગોવિંદના ગુણ ગાયા રે,
ધન ધન રે એના માત પિતાને, સફળ કરી જેણે કાયા રે

ધન વૃંદાવન ધન એ લીલા, ધન એ વ્રજના વાસી રે,
અષ્ટ મહાસિદ્ધિ આંગણીયે ઉભી, મુક્તિ છે એમની દાસી રે

એ રસનો સ્વાદ શંકર જાણે, કે જાણે શુક જોગી રે,
કંઈ એક જાણે પેલી વ્રજની ગોપી, ભણે નરસૈંયો જોગી રે

૧૧. બાપજી પાપ મેં..

બાપજી પાપ મેં કવણ કીધાં હશે,
નામ લેતાં તારું નિંદ્રા આવે;
ઉંઘ આળસ આહાર મેં આદર્યાં,
લાભ વિના લવ કરવી ભાવે … બાપજી

દિન પૂઠે દિન તો વહી જાય છે,
દુર્મતિનાં મેં ભર્યાં રે ડાળાં;
ભક્તિ ભૂતળ વિશે નવ કરી તાહરી,
ખાંડ્યાં સંસારનાં થોથાં ઠાલાં … બાપજી

દેહ છે જૂઠડી, કરમ છે જૂઠડાં,
ભીડ-ભંજન તારું નામ સાચું;
ફરી ફરી વર્ણવું, શ્રી હરિ તુજને
પતિત-પાવન તારું નામ સાચું …. બાપજી

તારી કરુણા વિના કૃષ્ણ કોડામણા
કળ અને અકળનું બળ ન ફાવે;
નરસૈંયા રંકને ઝંખના તાહરી,
હેડ બેડી ભાગ્યો શરણ આવે … બાપજી

૧૨. પ્રેમરસ..

પ્રેમરસ પાને તું મોરના પિચ્છધર,
તત્ત્વનું ટૂંપણું તુચ્છ લાગે;
દૂબળા ઢોરનું કુશકે મન ચળે,
ચતુરધા મુક્તિ તેઓ ન માગે. પ્રેમ

પ્રેમની વાત પરીક્ષિત પ્રીછ્યો નહિ,
શુકજીએ સમજી રસ સંતાડ્યો;
જ્ઞાન વૈરાગ્ય કરી, ગ્રંથ પૂરો કર્યો;
મુક્તિનો માર્ગ સૂધો દેખાડ્યો. પ્રેમ

મારીને મુક્તિ આપી ઘણા દૈત્યને,
જ્ઞાની, વિજ્ઞાની, બહુ મુનિ રે જોગી;
પ્રેમને જોગ તો વ્રજતણી ગોપિકા,
અવર વિરલા કોઈ ભક્ત ભોગી. પ્રેમ

પ્રેતને મુક્તિ તો પરમ વલ્લભ સદા,
હેતુના જીવ તે હેતુ તૂઠે;
જનમોજનમ લીલારસ ગાવતાં,
લહાણનાં વહાણ જેમ દ્વાર છૂટે. પ્રેમ

મેં ગ્રહ્યો હાથ ગોપીનાથ ગરવા તણો,
વાત બીજી નવ લાગે મીઠી;
નરસૈંયો જાચે છે રીતિ-મતિ પ્રેમની,
જતિ સતીને તો સપને ન આવે. પ્રેમ

૧૩. પ્રાણ થકી મને વૈષ્ણવ વ્હાલા

પ્રાણ થકી મને વૈષ્ણવ વ્હાલા
હરનિશ એને ધાવું રે,
તપ તીરથ વૈકુંઠ તજીને,
મારા વૈષ્ણવ હોય ત્યાં જાવું રે… પ્રાણ થકી

અંબરીષ મુજને અતિઘણા વ્હાલા,
દુર્વાસાએ મન ભંગ કીધા,
મેં મારું અભિમાન તજીને,
દશવાર અવતાર લીધો રે… પ્રાણ થકી

ગજ તજી વહારે તમે પાદે ધાયા,
સેવકની સુધ લેવા,
ઊંચનીચ કુલ હું નવ જાણું,
મને ભજે સો મમ જેવા… પ્રાણ થકી

મારો બાંધ્યો મારો વૈષ્ણવ છોડાવે,
વૈષ્ણવનો બાંધ્યો વૈષ્ણવ છૂટે,
ક્ષેણું એક વૈષ્ણવ મુજને બાંધે,
તો ફિર ઉત્તર નવ સુઝે… પ્રાણ થકી

બેઠો ગાવે ત્યાં ઉભો સાંભળું,
ઉભા ગાવે ત્યાં નાચું,
વૈષ્ણવ જનથી ક્ષેણું ન અળગો,
માન નરસૈયા સાચું… પ્રાણ થકી

૧૪. પઢો રે પોપટ રાજા રામ ના

પઢો રે પોપટ રાજા રામ ના, સતી સીતાજી પઢાવે,
પાસે રે બંધાવી રુડું પાંજરુ, મુખ થી રામ જપાવે.
હેજી વાલા, પઢો રે પોપટ રાજા રામ ના….

પોપટ તારે કારણે, લીલા વાંસ વઢાવું,
એનુ રે ઘડાવું પોપટ પાંજરુ હીરલા રતને જડાવું.
હેજી વાલા, પઢો રે પોપટ રાજા રામ ના….

પોપટ તારે કારણે શીશી રસોઇ રંધાવું,
સાકર ના કરી ને ચુરમા, ઉપર ઘી પિરસાવું.
હેજી વાલા, પઢો રે પોપટ રાજા રામ ના….

પાંખ રે પીળી ને પગ એના પાડુંરા,
કોઠે કાઠલો કાળો, નરસૈયાના સ્વામી ને ભજો રાગ, તાણી ને રુપાળો…
હેજી વાલા, પઢો રે પોપટ રાજા રામ ના….

૧૫. નાથને નીરખી..

આજ મારાં નયણાં સફળ થયાં નાથને નીરખી,
સુંદર વદન નિહાળીને મારા હૈયામાં હરખી.

જે રે મારા મનમાં હુતું તે વહાલાએ કીધું;
પ્રીતે-શું પ્રભુજી પધારિયા, આવી આલિંગન દીધું.

વહાલો મારો વિહારીલો, તેહને જાવા ન દીજે;
હાથ થકી નવ મૂકીએ, અંતરગત લીજે.

કાલિંદ્રીને કાંઠડે, હરિ નાચે ને ગાયે,
સ્વર પૂરે સરવ સુંદરી, અતિ આનંદ થાયે.

ધન્ય જમુનાના તટને, ધન્ય વ્રજનો રે વાસ;
ધન્યભાગ્ય આ ભૂમિનાં, વહાલો રમ્યા છે રાસ.

અમરલોક અંતરિક્ષથી શોભા જોવાને આવે;
પુષ્પવૃષ્ટિ તાંહાં થઈ રહી, નરસૈંયો વધાવે.

૧૬. નાગર નંદજીના લાલ

નાગર નંદજીના લાલ!
રાસ રમંતાં મારી નથડી ખોવાણી.

કાના! જડી હોય તો આલ
રાસ રમંતાં મારી નથડી ખોવાણી… નાગર નંદજીના લાલ !

નાની નાની નથણી ને માંહી જડેલા હીરા,
નથણી આપો ને મારા સુભદ્રાના વીરા… નાગર નંદજીના લાલ !

નાનેરી પહેરું તો મારે નાકે ના સોહાય,
મોટેરી પહેરું તો મારા મુખપર ઝોલાં ખાય… નાગર નંદજીના લાલ !

વૃંદાવનની કુંજગલીમાં બોલે ઝીણા મોર
રાધાજીની નથડીનો શામળિયો છે ચોર… નાગર નંદજીના લાલ !

નથણી આપોને પ્રભુ નંદના કુમાર,
નરસૈંયાના સ્વામી ઉપર જાઉં બલિહાર… નાગર નંદજીના લાલ !

૧૭. ધ્યાન ધર હરિતણું

ધ્યાન ધર હરિતણું, અલ્પમતિ આળસુ,
જે થકી જન્મનાં દુઃખ જાયે;
અવળ ધંધો કરે, અરથ કાંઈ નવ સરે
માયા દેખાડીને મૃત્યુ વહાયે.

સકળ કલ્યાણ શ્રીકૃષ્ણના ચરણમાં,
શરણ આવે સુખ પાર ન્હોયે;
અવળ વેપાર તું, મેલ મિથ્યા કરી,
કૃષ્ણનું નામ તું રાખ મોંએ.

પટક માયા પરી, અટક ચરણે હરિ,
વટક મા વાત સુણતાં જ સાચી;
આશનું ભવન આકાશ સુધી રચ્યું,
મૂઢ એ મૂળથી ભીંત કાચી.

અંગ-જોબન ગયું, પલિત પિંજર થયું,
તોય નથી લેતો શ્રીકૃષ્ણ કહેવું;
ચેત રે ચેત, દિન ચાર છે લાભના,
લીંબુ લહેકાવતાં રાજ લેવું.

સરસ ગુણ હરિતણા, જે જનો અનુસર્યા,
તે તણા સુજશ તો જગત બોલે;
નરસૈંયા રંકને, પ્રીત પ્રભુ-શું ઘણી,
અવર વેપાર નહીં ભજન તોલે.

૧૮. જ્યાં લગી આત્મા તત્વ

જ્યાં લગી આત્મા તત્વ ચીન્ધે નહિ,
ત્યાં લગી સાધના સર્વ જૂઠી,
મનુષ્ય-દેહ તારો એમ એળે ગયો
માવઠાની જેમ વૃષ્ટિ જૂઠી.

શુ થયું સ્નાન, પૂજા ને સેવા થકી
શું થયું ઘેર રહી દાન દીધે ?
શુ થયું ધરી જટા ભસ્મ લેપન કર્યે,
શું થયું વાળ લોચન કીધે ?

શું થયું તપ ને તીરથ કીધા થકી,
શું થયું માળ ગ્રહી નામ લીધે ?
શું થયું તિલક ને તુલસી ધાર્યા થકી,
શું થયું ગંગાજળ પાન કીધે ?

શું થયું વેદ વ્યાકરણ વાણી વદે,
શું થયું રાગ ને રંગ જાણ્યે ?
શું થયું ખટ દર્શન સેવ્યા થકી,
શું થયું વરણના ભેદ આણ્યે ?

એ છે પ્રપંચ સહુ પેટ ભરવા તણા,
આતમારામ પરિબ્રહ્મ ન જોયો;
ભણે નરસૈંયો કે તત્વદર્શન વિના,
રત્ન-ચિંતામણિ જન્મ ખોયો.

૧૯. જે ગમે જગત ગુરુ..

જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને,
તે તણો ખરખરો ફોક કરવો;
આપણો ચિંતવ્યો અર્થ કંઈ નવ સરે,
ઊગરે એક ઉદ્વેગ ધરવો
જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને

હું કરું, હું કરું, એ જ અજ્ઞાનતા,
શકટનો ભાર જેમ શ્વાન તાણે;
સૃષ્ટિ મંડાણ છે સર્વ એણી પેરે,
જોગી જોગેશ્વરા કો’ક જાણે
જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને

નીપજે નરથી તો કોઈ ના રહે દુઃખી,
શત્રુ મારીને સૌ મિત્ર રાખે;
રાય ને રંક કોઇ દ્રષ્ટે આવે નહિ,
ભવન પર ભવન પર છત્ર દાખે
જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને

ઋતુલતા પત્ર ફળ ફૂલ આપે યથા,
માનવી મૂર્ખ મન વ્યર્થ શોચે;
જેહના ભાગ્યમાં જે સમે જે લખ્યું,
તેહને તે સમે તે જ પહોંચે
જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને

ગ્રંથે ગરબડ કરી, વાત ન કરી ખરી,
જેહને જે ગમે તેહને તે પૂજે,
મન કર્મ વચનથી આપ માની લહે
સત્ય છે એ જ મન એમ સૂઝે
જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને

સુખ સંસારી મિથ્યા કરી માનજો,
કૃષ્ણ વિના બીજું સર્વ કાચું;
જુગલ કર જોડી કરી નરસૈંયો એમ કહે,
જન્મ પ્રતિ જન્મ હરિને જ જાચું
જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને

૨૦. જાગને જાદવા..

જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળિયા
તુજ વિના ધેનમાં કોણ જાશે ?
ત્રણસેં ને સાઠ ગોવાળ ટોળે મળ્યા
વડો રે ગોવાળિયો કોણ થાશે ? … જાગને

દહીંતણા દહીંથરા ઘી તણાં ઘેબરાં
કઢિયેલ દૂધ તે કોણ પીશે ?
હરિ તાર્યો હાથિયો, કાળી નાગ નાથિયો
ભૂમિનો ભાર તે કોણ વહેશે ? … જાગને

જમુનાને તીરે ગૌધણ ચરાવતાં
મધુરીશી મોરલી કોણ વહાશે ?
ભણે નરસૈંયો તારા ગુણ ગાઇ રીઝિયે
બૂડતાં બાંયડી કોણ સહાશે ? … જાગને

૨૧. જળકમળ છાંડી જાને બાળા

જળકમળ છાંડી જાને બાળા, સ્વામી અમારો જાગશે
જાગશે, તને મારશે, મને બાળ હત્યા લાગશે

કહે રે બાળક તું મારગ ભૂલ્યો, કે તારા વેરીએ વળાવિયો
નિશ્ચે તારો કાળ જ ખૂટ્યો, અહીંયા તે શીદ આવિયો

નથી નાગણ હું મારગ ભૂલ્યો, નથી મારા વેરીએ વળાવિયો
મથુરા નગરીમાં જુગટુ રમતાં, નાગનું શીશ હું હારિયો

રંગે રૂડો રૂપે પૂરો, દિસંતો કોડીલો કોડામણો,
તારી માતાએ કેટલા જનમ્યાં, તેમાં તું અળખામણો

મારી માતાએ બેઉ જનમ્યાં, તેમાં હું નટવર નાનડો
જગાડ તારા નાગને, મારું નામ કૃષ્ણ કહાનડો

લાખ સવાનો મારો હાર આપું, આપું રે તુજને દોરીઓ
એટલું મારા નાગથી છાનું આપું, કરીને તુજને ચોરીઓ

શું કરું નાગણ હાર તારો, શું કરું તારો દોરીઓ
શાને કાજે નાગણ તારે, કરવી ઘરમાં ચોરીઓ

ચરણ ચાંપી મૂછ મરડી, નાગણે નાગ જગાડિયો,
ઉઠોને બળવંત કોઈ, બારણે બાળક આવિયો

બેઉ બળિયા બાથે વળગિયા, શ્રીકૃષ્ણે કાળીનાગ નાથિયો
સહસ્ત્ર ફેણાં ફુંફવે જેમ, ગગન ગાજે હાથિયો

નાગણ સૌ વિલાપ કરે કે, નાગને બહુ દુઃખ આપશે
મથુરા નગરીમાં લઈ જશે, પછી નાગનું શીશ કાપશે

બેઉ કર જોડી વીનવે, સ્વામી ! મૂકો અમારા કંથને
અમે અપરાધી કાંઈ ન સમજ્યાં, ન ઓળખ્યાં ભગવંતને

થાળ ભરીને શગ મોતીડે, શ્રીકૃષ્ણને રે વધાવિયો
નરસૈંયાના નાથ પાસેથી, નાગણે નાગ છોડાવિયો

૨૨. જશોદા! તારા કાનુડાને

જશોદા ! તારા કાનુડાને સાદ કરીને વાર રે;
આવડી ધૂમ મચાવે વ્રજમાં, નહિ કોઈ પૂછણહાર રે ?… જશોદા.

શીંકું તોડ્યું, ગોરસ ઢોળ્યું, ઉઘાડીને બાર રે;
માખણ ખાધું, વેરી નાંખ્યું, જાન કીધું આ વાર રે … જશોદા.

ખાંખાખોળા કરતો હીંડે, બીએ નહીં લગાર રે;
મહી મથવાની ગોળી ફોડી, આ શાં કહીએ લાડ રે …. જશોદા.

વારે વારે કહું છું તમને, હવે ન રાખું ભાર રે;
નિત ઊઠીને કેટલું સહીએ ? રહેવું નગર મુઝાર રે … જશોદા.

‘મારો કાનજી ઘરમાં હુતો, ક્યારે દીઠો બહાર રે ?
દહીં-દૂધનાં માટ ભર્યાં પણ ચાખે ન લગાર રે … જશોદા.

શોર કરંતી ભલી સહુ આવી ટોળે વળી દશ-બાર રે !
નરસૈંયાનો સ્વામી સાચો, જૂઠી વ્રજની નાર રે’ …. જશોદા.

૨૩. ચાલ રમીયે સહી, મેલ મથવું મહિ

ચાલ રમીયે સહી, મેલ મથવું મહિ વસંત આવ્યો વન વેલ ફૂલી,
મૂલીયા અંબ કોકિલા-લ વે કદમ્બ, કુસુમ-કુસુમ રહ્યા ભ્રમર ઝુલી.
ચાલ રમીયે સહી, મેલ મથવું મહિ…

પહેર શણગાર ને હાર ગજગામિની, ક્યારની કહું છું જે ચાલી ઊઠી,
રસિક મુખ ચુંબિએ, વળગિયે ઝુંબીએ, આજ તો લાજની દુહાઇ છુટી.
ચાલ રમીયે સહી, મેલ મથવું મહિ…

હેતે હરિ વશ કરી લાહવો લે ઉર ધરિ, કરગ્રહિ કૃષ્ણજી પ્રિતે મળશે,
નરસૈયો રંગમા અંગ ઉન્મત થયો, ખોયેલા દિવસોનો ખંગ વળશે.
ચાલ રમીયે સહી, મેલ મથવું મહિ…

૨૪. ઘડપણ કોણે મોકલ્યું?

ઘડપણ કોણે મોકલ્યું જાણ્યું જોબન રહે સૌ કાળ – ઘડપણ. – ટેક.
ઉંબરા તો ડુંગરા થયા રે, પાદર થયાં રે પરદેશ, ગોળી તો ગંગા થઈ રે, અંગે ઊજળા થયા છે કેશ. — ઘડપણ
નહોતું જોઈતું તે શીદ આવિયું રે, નહોતી જોઈ તારી વાટ, ઘરમાંથી હળવા થયા રે, કહે ખૂણે ઢાળો એની ખાટ. — ઘડપણ
નાનપણે ભાવે લાડવા રે, ઘડપણે ભાવે સેવ, રોજ ને રોજ જોઈએ રાબડી રે, એવી બળી રે ઘડપણની ટેવ. — ઘડપણ
પ્રાતકાળે પ્રાણ માહરા રે, અન્ન વિના અકળાય, ઘરના કહે મરતો નથી રે, તેને બેસી રહેતા શું થાય. — ઘડપણ
દીકરા તો જૂજવા થયા રે, વહૂઅરો દે છે ગાળ, દીકરીઓને જમાઈ લઈ ગયા રે, હવે ઘડપણના શા હાલ. — ઘડપણ
નવ નાડીઓ જૂજવી પડી રે, આવી પહોંચ્યો કાળ, બૈરાંછોકરાં ફટ ફટ કરે રે, નાનાં મોટા મળી દે છે ગાળ.– ઘડપણ
આવી વેળા અંતકાળની રે, દીકરા પધાર્યા દ્વાર, પાંસળીએથી છોડી વાંસળી રે, લઈ લીધી તેણી વાર. — ઘડપણ
એવું જાણી સૌ હરી ભજો રે, સાંભળજો સૌ સાથ, પરઉપકાર કરી પામશો રે, જે કંઈ કીધું હશે જમણે હાથ. — ઘડપણ
એવું નફટ છે આ વૃદ્ધપણું રે, મૂકી દો સૌ અહંકાર, ધરમના સત્ય વચન થકી રે મહેતો નરસૈં ઊતર્યો ભવપાર. – ઘડપણ

૨૫. ગિરી તળેટી ને કુંડ દામોદર

ગિરિ તળેટી ને કુંડ દામોદર. ત્યાં મેહતાજી ન્હાવા જાયઃ
ઢેઢ વરણમા દ્રઢ હરી ભક્તિ, તે પ્રેમ ભરીને લાગ્યા પાય… ગિરિ—-

કર જોડીને પ્રાર્થના કીધી, વિનતિતણા બહુ વદ્યા રે વચનઃ
મહાંત પુરુષ અમારી અરજ એટલી, અમારે આંગણે કરો રે કીર્તન… ગિરિ –

પ્રેમ પદારથ અમો રે પામિયે, વામીયે જનમ મરણ જંજાળઃ
કર જોડતા કરુણા ઉપજી, મહેતાજી વૈશ્નવ પરમ દયાળ… ગિરિ—-