એક રાજાએ એક પંડિતને એવું એક ફરમાન કર્યું, – સૈફ’ પાલનપુરી

એક રાજાએ એક પંડિતને એવું એક ફરમાન કર્યું,
આજ સુધી ના ખીલ્યાં એવાં જ્ઞાની ફૂલ ખિલાવી દ્યો,
સ્મિત કરીને પંડિત બોલ્યા ‘રાજન, મારું કામ નહીં’,
એ માટે તો ક્યાંકથી કોઇ પ્રેમિકા બોલાવી લ્યો…
પાનખરો જે અજવાળે એ દીપિકાને લઇ આવો,
હર્ષિત થઇને રાજા બોલ્યો, ‘પ્રેમિકાને લઇ આવો.’,
સૈનિક બોલ્યા હે રાજેશ્વર, સોંપેલું આ કામ છે શું?,
પ્રેમિકાનું નામ છે શું? ને પ્રેમિકાનું ઠામ છે શું?
ચોર લૂંટારુ હોય તો રાજન પકડીને હાજર કરીએ,
શત્રુ હોય જો કિલ્લા સમ તો સામે જઇને સર કરીએ,
પણ આવી શોધનું હે અન્નદાતા અમને તો કંઇ જ્ઞાન નથી,
પ્રેમિકા શું? પ્રેમી છે શું? કંઇ એનું અમને ભાન નથી…

પંડિત બોલ્યા પ્રેમિકા છે પ્રેમિકાનું એક જ નામ,
બારે માસ વસંતો જેવું જ્યાં હો ત્યાં છે એનું ઠામ,
સૈનિક ચાલ્યા શોધ મહીં ને શોધ કરીને લઇ આવ્યા,
શહેરમાં જઇ એક ડોસીમાને હરીફરીને લઇ આવ્યા…

બોલ્યા માલિક સમજ પડે ના એવું કંઇ સમજાવે છે,
આ ડોસીને પ્રેમિકાના નામે સૌ બોલાવે છે,
લગ્નપ્રસંગે સૌથી પહેલાં એનું ઘર શણગારે છે,
એની આશિષ સૌથી પહેલાં મંડપમાં સ્વીકારે છે…

રાજા શું કે શું પંડિતજી સૂણીને સૌના મન ઝૂમ્યાં,
વારાફરતી જઇને સૌએ ડોસીમાના પગ ચૂમ્યા,
આંખ ઉઠાવી ડોસીમાએ રાજા ઉપર સ્થિર કરી,
બોલ્યા બેટા, જીવી ગઇ છું આખું જીવન ધીર ધરી…

પરદેશી જો પાછો આવત મારે પણ એક હીરો હોત,
મારે ખોળે પણ રમનારો તારા જેવો વીરો હોત,
વાત પુરાણી યાદ આવી ને આંખથી આંસુ છલકાયાં,
જ્યાં જ્યાં ટપક્યાં એ આંસુ ત્યાં ફૂલ નવાં સર્જાયાં…

– ‘સૈફ’ પાલનપુરી

વર્તમાનમાં જીવન જીવો (બાળવાર્તા)

રતનપુર નામે એક ગામ. ગામમાં ગજુભાઈ નામે એક ધનાઢ્ય વેપારી રહે. ગજુભાઈનો વ્યાપાર ખૂબ સુંદર રીતે ખીલ્યો હતો.

તેઓ ઘણા વર્ષો વ્યાપારમાં વ્યસ્ત રહ્યા. અઢળક નાણું પણ કમાયા. નીતિ-અનીતિ, ધર્મ-ાધર્મ, પાપ-પુણ્ય તેમજ સામ, દામ, દંડ, ભેદથી હરીફાઈના યુગમાં તેઓ વ્યાપારમાં ટકીતો રહ્યાં, પરંતુ છેલ્લે થાક્યા. રોજ તબીયત થોડી બગડતી હતી પરંતુ હવે પચાસ વર્ષો વટાવ્યા પછી તબિયત ઘણી લથડતી હોય તેમ તેને લાગતું હતું. શરીરથી તો માંદા પડ્યા, પરંતુ મનથી પણ વધુ માંદા પડ્યા. ઘણાં જ દાક્તરોની, વૈદોની દવા લીધી; પરંતુ તબિયત વળી નહીં.

એકવાર તેઓએ નક્કી કર્યું કે રોજ સવારે ફરવા જવું, અને આ પ્રમાણે ચાલવાથી કંઈક રાહત થશે; કારણ, આમ તો જીવન ભોગવિલાસમાં વાહનોમાં ફરતાં જ ગયું, તેઓ આમ રોજ ફરવા જતા હશે. તેવામાં તેમને એક દિવસ બહુ તડકો હોવાથી તરસ લાગી. તેમણે આમતેમ નજર કરી, તો એકાદ મજૂરમામા નજરે પડ્યા. તેમને નજીક બોલાવી પાણી માટે પૂછ્યું. મજૂરમામા તો નજીકથી પાણી લઈ આવ્યા, ગજુભાઈને સહેજ રાહત થઈ.

થોડીવાર શાંત રહી, તેમણે મજૂરમામાને પૂછ્યું, ‘તમારૂ નામ શું છે ભાઈ? તમે શું કામ કરો છો?’

‘મારૂ નામ મંગૂમામા, અમે રોજ સવારે બધા અહીં કામ માટે એકઠા થઈએ છીએ. આજે હજી મને કામ મળવાનું બાકી છે, નહીં તો ઘણીવાર વહેલું મળી જાય છે.’

‘મંગૂમામા, પણ તમે કોઈ બચત કરી હશે કે નહીં? કારણ જો આજે કામ ન મળે તો રોટલા શું ખાશો અને ઘરવાળાને શું ખવરાવશો?’

‘કાકા, અમે તો બધાં વર્તમાનમાં જીવનારા. આજનું રળી, આજે ખાઈએ; તેથી જ તો રોજી ઉપર નભીએ. અમારે વળી એકાદ-બે દિવસથી વધુ બચત શેની?’

‘પરંતુ તમે આટલાં વરસોથી બધા જ કામ માટે આમ રખડો છો, તો શું તમને બધાને કામ અને રોજી મળી રહે છે ખરી?’

‘હા, અમે ઈષ્ટદેવનું સ્મરણ, તેમના ઉપર શ્રદ્ધા રાખી ઘરેથી નીકળીએ છીએ; અને મહેનત એ અમારી મૂડી છે. બસ, આ બે વસ્તુ જ અમારા સાથી. આજ દિન સુધી પેટને પાટા દીધા નથી હોં કે!’

ગજુકાકાને તો ઘણું આશ્ચર્ય થયું કે આ મામાઓ વિશે સાંભળ્યું હતું; પણ તેમને નજીકથી સમજવાનો મોકો તો આજે જ મળ્યો છે. ઉંડા વિચારમાંથી તેઓ બહાર આવ્યા, ક્ષણમાં તો તેમણે તે બંનેના જીવનની વિરોધાભાસી રહેણીકરણીનું મનોમંથન કર્યું, પછી ફરી મંગુમામાને પૂછ્યું,

‘તમે માંદા પડો તો તમારા ઘરે રોટલા કેમ મેળવો છો?’

‘અમારૂ નિયમિત અને મહેનતુ જીવન તેમજ શારીરિક પરિશ્રમને કારણે અમારા શરીરને પૂરતી કસરત મળી રહે છે, બાપલા ! અને ભૂલથી શરીરે કંઈ વાગ્યું-ફીટ્યું તો મજબૂરીથી પણ ખાડો ન પાડીએ હોં ને? એમ જ સમજીએ કે જાણે આ શરીર છે જ નહીં. મનમાં શરીરની પીડા આવવા જ ન દઈએ હોં!’

‘તો શું, તમને કોઈ ભય નથી સતાવતો?’

મંગુમામા હસતા હસતા બોલ્યા, ‘અમારી પાસે જરૂરતથી વધુ ધન જ નથી, કે જેને સાચવવા માટે અમારે દિન-રાત જાગવું પડે. અમે વર્તમાનમાં જ રળીએ, ભવિષ્યની ચિંતા હોય તો કોઈ લઈ જાય તેવો ભય રહે ને? અમે તો મીઠી નિંદર માણીએ, હોં. પછી ભલેને આ ભોંય હોય. અમારી કમર અને સ્નાયુઓ છેલ્લે સુધી શક્તિવાળા જ રહે. મકાન, પૈસો, ઘરેણાં, ગાડી હોય તો મનમાં ભય રહે ને? અમે તો મોતને પણ પ્રેમથી સ્વીકારીએ છીએ પછી ભય કોનો અને શા માટે?’

ગજુભાઈને થયું કે મંગુમામા ભલે સામાન્ય દેખાતા હોય પરંતુ વાત ઉંચી કહે છે, તેમણે વળતો પ્રશ્ન કર્યો,

‘શું તમે તમારા સંતાનો માટે પણ કંઈ સાચવવા ઈચ્છતા નથી?’

મંગુમામાએ આકાશ તરફ જોઈ, બે હાથ જોડી જવાબ દીધો, ‘જુઓ, દરેક જીવ પોતાનું ભાગ્ય અને કર્મનું ભાથું સાથે જ લાવે છે એવું અમારા વડીલો કહે છે, વળી અમે અમારા સંતાનોને તૈયાર ભાણે જમવાનું નથી શીખવતા. જેને માટે સાચવીએ તેને જ મળશે અને ભોગવશે એની શી ખાતરી?’

‘આ પંખી અને પશુઓ તેમના બચ્ચાં માટે શું કંઈ પણ મૂકી જાય છે ખરાં? તેઓ પોતાની મહેનતથી પોતે જ વર્તમાનમાં રળી ખાય છે. આપણે મનુષ્યો પણ મહેનત કરી પોતે નથી વાપરતા પણ બાળકોને વારસામાં ઘણું આપીએ છીએ એથી કોઈકવાર અસંસ્કારી બાળકો, તેમના માતા પિતાને ઘરડાઘરમાં પણ મૂકી આવે છે, તેના કરતાં પોતાની આજની મહેનતનું પોતે જ ખાવું, પછી જો વધે તો બાળકોને આશીર્વાદ રૂપે ભેટ આપવી.’

ગજુભાઈ તો સાવ અવાક જ થઈ ગયા. તેમણે જીવન જીવવાની શૈલી પર ઘણાં પ્રવચન સાંભળ્યા હતા પરંતુ તેનો પ્રત્યક્ષ અમલ કરનારને જોઈ તેઓ ઘણાં ખુશ થયા. તેમણે મંગુમામાને બે હાથ જોડી નમન કર્યા.

‘આજે તમે મારી આંખ ખોલી છે મંગુમામા, વર્તમાનમાં જે મળે તે મહેનતથી રળવું અને ઈષ્ટ પર શ્રદ્ધા રાખી સારું જ વિચારવું તેમાં જ સંતોષ માનવો એ મને આજે સમજાયું.’

બાળદોસ્તો, આજનું કામ આજે કરીએ તો કાલ પણ સારી જ જશે હોં !

મહાદેવના અપરંપાર મહિમાનું ગાન

મહિમ્ન: પાર તે પરમ વિદુષો યદ્યયસદશો
સ્તુતિ બ્રહ્માદિનામપિ તદવસન્નાસ્ત્વયિ ગિર:
અથાડવાચ્યા: સર્વ: સ્વમતિ પરિમાવધિ ગૃણન
મમાપ્યેવ સ્તોત્રે હર: નિરપવાદ: પરિકર: ૧.

શ્લોક અર્થ – હે મહાદેવ! આપના મહિમાની ઉત્કૃષ્ટ અવધિને ન જાણનારની મારી આ સ્તુતિ જો અપર્યાપ્ત હોય તો બ્રહ્માજી વગેરે સર્વજ્ઞની વાણી પણ આપના વિષયમાં તો અપર્યાપ્ત જ છે. માટે પોતાની બુદ્ધિની મર્યાદાનુસાર ગુણગાન ગાનાર સર્વ ક્ષમાને પાત્ર છે. તો પછી મારો પણ આ સ્તોત્રમ વિષયમાં પ્રારંભ આ પ્રયત્ન અનિંદનીય ગણાવો જોઈએ.

શ્લોક ચિંતન – આ સ્તોત્રનું નામ શિવ મહિમ્ન એટલા માટે પણ રખાયું હશે કે સ્તોત્રની શરૂઆત મહિમ્ન શબ્દથી થાય છે. જેનો અર્થ થાય ચે ભગવાનની મહિમાનો પાર પામી શકાય તેમ નથી.

કવિરાજ સુંદર રીતે સ્તોત્રની શરૂઆત કરતાં કહે ચે કે હે પ્રભુ! તમારી મહિમાને કોણ પામી શકે? એ વાત પણ મુદ્દાની છે કે સર્વજ્ઞ, સર્વશક્તિમાન ઈશ્વરની મહિમાનું વર્ણન અલ્પજ્ઞ અને અલ્પશક્તિમાન જીવો કઈ રીતે કરી શકે? પૂર્ણનું વર્ણન અપૂર્ણ ન કરી શકે. વળી ત્યાં સુધી કહેવાયું છે કે સાક્ષાત સરસ્વતી દેવી પૃથ્વી રૂપી કાગળ પર નિરંતર લખ્યા કરે તો પણ ઈશ્વરના ગુણોને સંપૂર્ણપણે વર્ણવી શકાતા નથી. વ્યવહારીક રીતે જોઈએ તો પણ બીજી વ્યક્તિના ગુણગાન તો જ તમે કરી શકો જો તમે પૂર્ણરૂપે તેને જાણતા હોવ, વિચાર કરતા પણ આપણે ગદગદિત થઈ જઈએ કે જેણે અનંત વિશ્વની રચના કરી, જેણે વર્ષોથી નિયમિત ગરમી અને પ્રકાશ આપતો સૂર્ય અને શીતળતા આપતો ચંદ્ર બનાવ્યો, દેશ અને કાળની રચના કરી, જેણે શબ્દોમાં જ્ઞાન પ્રગટ કરવાની શક્તિ ભરી તેને શું આપણા શબ્દો વર્ણવી શકે? ક્યારેય નહીં.

તો પ્રશ્ન એ થાય છે કે આવા મહાન ઈશ્વરનું વર્ણન કોણ કરી શકે? જે સર્વજ્ઞ હોય તે જ આ મહાન કાર્ય કરી શકે. એ દ્રષ્ટિએ કદાચ બ્રહ્માજી આમ કરવામાં સફળ થઈ શકે, પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે બ્રહ્માજી પણ ઈશ્વરની શક્તિનો પાર પામી શક્યા નથી.

આ જ સત્યને ઉજાગર કરતી પુરાણોક્ત કથા એવી છે કે બ્રહ્માજી અને વિષ્ણુ વચ્ચે ચર્ચા ચાલી કે આપણા બંનેમાંથી મોટું કોણ? બ્રહ્માજીએ અભિમાનપૂર્વક કહ્યું કે, હે વિષ્ણુ! હું જગતનો પિતામહ છું, તમારો રક્ષક પણ છું.. વિષ્ણુએ કહ્યું, આ સમગ્ર જગત મારામાં રહ્યું છે, વળી તમે મારા નાભિકમળમાંથી ઉત્પન્ન થયા છો તેથી મારા પુત્ર કહેવાઓ છતાં અસત્ય શા માટે બોલો છો? આમ બન્ને વચ્ચે ‘કોણ સૌથી મહાન’ એ બાબતે યુદ્ધ શરૂ થયું તે સમયે ભગવાન શંકરે અગ્નિસ્તંભનો આકાર ધારણ કર્યો અને ઉભય પક્ષની વચ્ચે સ્થિર સ્વરૂપે ઉભા રહ્યા ત્યારે બ્રહ્માજી ઉપરની દિશા તરફ આકાશ માર્ગે તેનો તાગ મેળવવા ગયા પરંતુ ઈશ્વરના સ્વરૂપના મૂળ સુધી પહોંચી ન શક્યા. આ જ કથાને આપણે ૧૦મા શ્લોકમાં વિસ્તારથી સમજીશું. આમ બ્રહ્માજી વગેરે સર્વજ્ઞ પણ પ્રભુ આપના ગુનનું મથન કરે તો તેમની વાણી પણ અલ્પ જ સાબિત થાય છે. તેઓ પણ આપના આ મહિમાને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શક્તા નથી. તો પછી આપની સ્તુતિ કરવાનું મારું શું ગજું આપણી ગુજરાતી ભાષાની કહેવત મુજબ શું ગંગુતૈલી રાજા ભોજની યોગ્ય પ્રસંશા કરી શકે?

આમ, હે પ્રભુ! આપની સ્તુતિ કોઈનાથી પણ સંપૂર્ણ રીતે થઈ શકે તેમ નથી.

આવી સુંદર તર્કપૂર્ણ અને ભાવવાહી સ્તોત્રની શરૂઆત કર્યા બાદ કવિરાજ પુષ્પદંત મહારાજ કહે છે કે વ્યક્તિ પોતાની મતિ અનુસાર આપના ગુણગાન કરે તે ક્ષમ્ય એટલે કે ક્ષમા આપવાને યોગ્ય જ છે. તે સજા કે નિંદાને પાત્ર નથી. તેથી જ તો આ સ્તોત્ર દ્વારા આપની સ્તુતિ કરવાનો હું જે પ્રારંભ કરી રહ્યો છું તે પણ નિર્દોષ ગણાવો જોઈએ.

અહીં આપણે એક વાત પર ધ્યાન દેવાની જરૂર છે કે કવિએ પોતાની બુદ્ધિની મર્યાદા અને ઈશ્વરની મહાનતાનો આદરપૂર્વક સ્વીકાર કર્યો છે. ‘જ્યાં સુધી વ્યક્તિને પોતાની મર્યાદાનું ભાન થતું નથી ત્યાં સુધી ઈશ્વર શરણાગતિ અશક્ય બને છે.’ વ્યવહારમાં આપણે એમ માનતા હોઈએ છીએ કે મારા જીવનના બધા જ પ્રશ્નોનું સમાધાન કોઈની પણ મદદ લીધા વગર મારી મેળે જ મેળવી લઈશ. આવા પ્રકારની માન્યતા કે ભ્રમણામાંથી જ તો આપણી અંદર અહંકાર અને અભિમાનરૂપી રાક્ષસો જનમ્યા કરે છે. વિશ્વના સુપ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ભગવદગીતામાં પણ બીજા અધ્યાયમાં જ્યારે અર્જુન પોતાની બુદ્ધિની મર્યાદા વિશે સભાન થયો ત્યારે જ તે કૃષ્ણ પરમાત્માને ચરણે શરણાગતિ સ્વીકારી. મિત્રમાંથી શિષ્ય બનવાની ઘોષણા કરે છે.

ઈશ્વર જ આપણા પિતા છે, ઈશ્વર જ આપણી માતા છે, આપણે તેના પ્યારા સંતાનો છીએ એવા બાળસહજ ભાવ સાથે પરમાત્માની સ્તુતિ કે પ્રાર્થના કરીએ તો ઈશ્વર જરૂરથી પ્રસન્ન થાય. બાળકની કાલીઘેલી વાણીથી પણ ગુરુ, પિતા અને માતા પ્રસન્ન થાય છે કારણ કે બાળકની મર્યાદાને તેઓ જાણે છે, પણ સાથે સાથે બાળકનો તેમના પ્રત્યેનો પ્રેમ પણ તેઓ જોઈ શકે છે.

પ્રથમ શ્લોકની અંતિમ પંક્તિમાં પુષ્પદંત મહારાજ પ્રભુ માટે હે હર…! એવો શબ્દપ્રયોગ કરે છે. હર શબ્દનો અર્થ થાય છે જે હરી લે છે તે, હરણ કરી લે છે તે. તો ઈશ્વર આપણું શું હરી લે છે? કહેવાય છે કે,

હરતિ પાપાની ઈતિ હરિઃ

ભગવાન આપણા દુષ્કર્મોમાંથી જન્મેલા પાપોને હરી લે છે. પોતાના ભક્તના પાપોનું હરણ કરવું તે જ ભગવાનનો સ્વભાવ છે. શ્રીમદ ભાગવતમાં પણ કૃષ્ણલીલામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વ્રજ ગોપીઓના વસ્ત્રોનું હરણ કરે છે તે કોઈ વાસનાજન્ય કર્મ હોઈ જ ન શકે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો છે કે પ્રભુ ગોપીઓના અહંકારરૂપી વસ્ત્રનું, દેહાત્મ બુદ્ધિનું, મમકાર અથવા મમતાનું હરણ કરે છે.

તેથી આપણે ભગવાનને પ્રાર્થના કરીએ કે હે પ્રભુ! અજ્ઞાનમાંથી જન્મેલા મારા અહંકાર, મમકારને દૂર કરવા હું શક્તિમાન નથી તેથી આપ તેને જ્ઞાનનો પ્રકાશ પાથરી દૂર કરો. અનેક આપત્તિઓના વાદળથી હું એટલો ઘેરાયેલો છું કે આપના દર્શન તો ઠીક, આપનું સ્મરણ પણ હું સારી રીતે કરી શક્તો નથી. આથી આપ મારા માર્ગમાંથી વિપત્તિઓ, વિઘ્નો, અવરોધો, મારા રાગ દ્વેષ અને વિકારોને દૂર કરો.

આમ, પ્રથમ શ્લોકમાં પુષ્પદંત મહારાજ પોતાનો અહંકાર ઈશ્વરના ચરણે સમર્પિત કરે છે. શ્લોકની શરૂઆતમાં ભગવાનની સ્તુતિ કોઈથી પણ થઈ શકે તેમ નથી એવું કહીને મહાન સ્તુતિ કરવામાં આવી અને ત્યારબાદ બધી જ સ્તુતિ ભગવાનને અનુરૂપ જ છે કારણ કે ઈશ્વર કરુણામયિ, દયાળુ છે એમ કહીને કવિ પોતાની સરળતા અભિવ્યક્ત કરે છે.

Rajasthani Art and Culture

Rajasthani Art and Culture

The state of Rajasthan has a very vibrant, highly evolved tradition of performing arts. It is carefully nurtured and sustained over the centuries. The art of Folk Music and Dances is still popular amongst the Urban as well as Tribal people of Rajasthan. Folk Music and dances of Rajasthan arouse the desert in all moods. The spectacular beauty of this state is elated with the Folk Music and dances performed by the native people.
Rajasthani Music | Rajasthani Songs | Rajasthani Dance |  Rajasthani Paintings | Handicraft of Rajasthan |  Flim Art from Rajasthan |  Other Art |

Rajasthani Music

The brightness of its life, the legends of its heroism and romance are all captured in the vibrant and evocative music of this desert land. The richness and diversity in Rajasthani music comes from a tradition that is very old and undisturbed. It comes from a culture that has imbibed the best from its neighboring states of Sindh, Gujurat, Malwa, Mewar, Haryana and Punjab.
Rajasthani lives are joyfully goverend by the rich evocative heroic plaintive and music. The voices both male and female are strong and powerful.

Musical Instruments Played in Rajasthan

The haunting melody of Rajasthan evokes from a variety of delightfully primitive looking instruments. The stringed variety include the Sarangi, Rawanhattha, Kamayacha, Morchang and Ektara.
Musical Instrument, rajasthan
The Percussion Instruments come in all shapes and sizes from the huge Nagaras and Dhols to the tiny Damrus. The Daf and Chang are a big favourite of the Holi (the festival of colours) revellers.
Flutes and bagpipers come in local flavours such as Shehnai, Poongi, Algoza, Tarpi, Been and Bankia.

Famous Musicians From Rajasthan

  • Asad Ali Khan
  • Hussain Brothers
  • Pandit Vishwa Mohan Bhatt
  • Z.M. Dagar

Rajasthani Songs

The Rajasthani songs are the best advertisement for the people and the culture of the state of Rajasthan.The Rajasthani folk songs sung by different communities residing in the state of Rajasthan. These Rajasthani folk songs were actually written years back but have been carried forward by various generations through the last few years.

Famous Singers From Rajasthan

  • Allah Jilai Bai
  • Ila Arun
  • Jagjit Singh
  • Mehdi Hassan
  • Reshma
  • Sherya Ghoshal

Rajasthani Dance

Ghoomar Dance, rajasthan
Rajasthan has been a haven of various folk art forms. A medieval history includes the existence of princely states, which provided patronage to these art forms and their artists. Vibrant, vigorous and graceful, the dances of Rajasthan evoke the desert in all its moods.
The folk dances, found in limitless variations in Rajasthan, punctuate Rajasthan`s barrenness, turning the land into a fertile basin of color and creativity and are an expression of human emotion as much as the folk music.

Famous Folk Dances of Rajasthan

  • Ghoomer Dance
  • Fire Dance
  • Kathputli Dance
  • Kalbeliya Dance
  • Gair Dance

Famous Dancers From Rajasthan

  • Gulabo
  • Manisha Gulyani
  • Puran Bhatt
  • Uday Shankar

Rajasthani Paintings

Painting in Rajasthan has evolved from the hinterlands and has remained immortal in the annals of history.
Phad Painting, Rajasthan
The painting of Rajasthan bears witness to the zeal and elan of the people of Rajasthan. It throws light on the royal heritage of ancient Rajasthan. Various schools of paintings are cultivated and practiced in Rajasthan such as phad paintings, miniature paintings, kajali paintings, gemstone paintings and more.

Different Types of Paintings in Rajasthan

Miniature Paintings : Miniature are the most famous among paintings developed under the patronage of various rulers. The are still continues, though with considerably less patronage, in places like Nathwara, Udaipur and Bikaner, although most paintings made now are copies of old originals. …more on Miniature Paintings in Rajasthan
Pichvais Paintings : Noted among paintings are those made on cloth, known as pichavais, and intended as backdrops for the statue of the temple deity. Originally, these were made for different seasons and festivals for use at worship but later they came to be sold to pilgrims. In this thin layer of starch is applied on the cloth and painting is done in tempera. …more on Pichvais Paintings in Rajasthan
Phad Paintings : Special mention must be made of cloth scroll paintings rendered in folk style known as phads, depicting the lives of local heroes. They tell mostly the story of Pabuji Ramdevji and Dev Narainji whose exploits ar sung by minstrels (bhopas) around the villages. The use of vibrant, raw colors and bold lines and a two dimensional treatment of figures with the entire composition arranged in sections are some of the unique features of these paintings. …more on Phad Paintings in Rajasthan

Famous Painters From Rajasthan

  • B.G. Sharma
  • Shree Lal Joshi
  • Kiran Soni Gupta

Handicraft of Rajasthan

In Concept, In Colour, in Workmanship, the Art and Handicrafts of Rajasthan are incomparable. Be it jewellery, painting, furniture, leatherware, pottery, metal craft or hand-printed textiles, each object has a penetrating and irresistible appeal. An ethnic aura envelopes even the simplest of forms, making each one truly a collectors delight.
Blue Pottery, Rajasthan
It is therefore hardly surprising when people the world over, call Rajasthan a Treasure- Trove of Handicrafts and a Shopperss Paradise …more on Handicraft of Rajasthan.

Famous Handicraft Artist From Rajasthan

  • Badri Lal Chitrakar
  • Gopilal B Lohar
  • Jagdish Lal Raj Soni
  • Kripal Singh Shekhawat

Flim Art of Rajasthan

Rajasthan has the unique distinction of producing the largest number of films in india in Rajasthani language. The first Rajasthani film B.K. Adarsh’s Babasa Ri Laadi was released in 1961.

Famous Rajasthani Flims

  • Babasa Ri Ladli (1961)
  • Baba Ramdev (1963)
  • Veer Durgadas
  • Supattar Binani (1981)
  • Ramu Chanana (1983)
  • Doongar Ro Bhed (1985)
  • Nanand Bhojai (1985)
  • Bai Chali Sasariye (1988)
  • Bawandar (2002)
  • Paheli (2005)
  • Derani Jethan
  • Veer Tejaji (1982)

Famous Film Artists From Rajasthan

  • Asrani
  • Bharat Vyas
  • Hasrat Jaipuri
  • Irrfan Khan
  • Tarachand Barjatya

Other Art

Other Famous Artists From Rajasthan

  • Kanhaiyalal Sethia – Rajasthani Poet
  • Vijaydan Detha – Story Writer
  • Sudhir Tailang – Cartoonist
  • Raghubir Singh – Photographer