गुलाब का फूल

English: Rashtrapati Bhawan illuminated on 26-...

English: Rashtrapati Bhawan illuminated on 26-29 Jan, every year on occasion of Indian Republic Day Anniversary. हिन्दी: राष्ट्रपति भवन, को प्रतिवर्ष २१६-२९ जनवरी तक गणतंत्र दिवस की वर्षगांठ के उपलक्ष्य में प्रकाशित किया जाता है। (Photo credit: Wikipedia)

छोटी सी मिनी बिटिया स्कूल से दौड़ती घर पहुँची तो सीधे नानी के पास गई और बोली, “नानी, देखो मैं दौड़ में पहला नंबर आयी हूँ। मुझे ये कप मिला है।”

नानी ने अपना चश्मा लगाया और कप अपने हाथ में लेकर देखा और बोली, “शाबाश बिटिया, ये तो बहुत प्यारा कप है।

अच्छा बताओ, इस बात पर तुम्हें मेरे पास से क्या मिलेगा?”

“एक रुपया,” मिनी ने खुशी से उचकते हुए कहा।

“कैसे जाना कि मैं तुम्हें एक रुपया दूँगी,” नानी ने प्रश्न किया।

“वाह, नानी भूल गये। इसके पहले जब भी मैं परीक्षा में पहला नंबर आयी आपने मुझे एक रुपया ही तो दिया था,” मिनी बोली।

“तो उन रुपयों का तुमने क्या किया?” नानी पूछा।

“वो सारे मैंने गुल्लक में डाल दिये,” मिनी ने जवाब दिया।

“देखो, अब जो मैं तुमको रुपया दूँ तो उसे गुल्लक में मत डालना। उसे जो तुम्हारे मन में भाये उसमें खर्च करना। ठीक है।” यह कह नानी ने मिनी को एक रुपया दिया और कहा, “जा, इससे कुछ खरीद ले।”

बाज़ार मिनी के घर के पास था। मिनी रुपया लेकर बाज़ार तरफ दौड़ पड़ी। वहाँ उसने सड़क पर खूब भीड़ देखी। सड़क पर वर्दी पहने सैनिक धुन बजाते मार्च कर रहे थे और सड़क के दोनों ओर लोग कतारबद्ध खड़े थे। मिनी ने देखा कि भीड़ में प्रायः सभी लोगों के हाथ में पुष्पगुच्छ थे। उसने सोचा कि शायद सड़क पर से किसी परी की सवारी जा रही होगी और उसको फूल भेंट करने लोग जमा हैं। फिर उसने सोचा कि हो सकता है कि कोई राजकुमार जिसकी कहानी नानी बताती थी वही जा रहा हो। इस तरह के अनेक विचार उसके मन में उठे। वह वहाँ से दौड़ पड़ी और फूलवाले के पास के पास जाकर उसने नानी का दिया रुपया दिखाकर कहा, “क्या वह उसे एक रुपये में फूल का गुच्छा दे सकेगा?”

फूलवाले ने मुस्कुराकर कहा, “बेटा, इस एक रुपये में तो मैं एक गुलाब का फूल ही दे सकूँगा।”
मिनी ने कहा, “ठीक है,” और वह एक गुलाब का फूल लेकर भीड़ की तरफ दौड़ी। परन्तु भीड़ में उसे अंदर जाने नहीं मिल रहा था। तभी एक जवान सैनिक की नज़र उस पर पड़ी। वह दूसरी तरफ से भीड़ चीरता मिनी के पास आया और मिनी को गोद में उठाकर अपने साथ ले वहाँ ले चला जहाँ सैनिकों मार्च करते बढ़ रहे थे और उनके पीछे एक फूलों से ढकी तोपगाड़ी जा रही थी। वह सैनिक उसे तोपगाड़ी के पास ले गया। अचानक बैंड की धुन बंद हो गई और मार्च करते सैनिक रुक गये। जवान ने गोदी से उतारकर मिनी को तोपगाड़ी के पायदान पर खड़ा कर दिया। मिनी ने तुरंत उस तोपगाड़ी के फूलों के ढ़ेर पर अपना गुलाब का फूल रख दिया। सब सैनिकों ने मिनी को सलाम किया और उनकी देखा-सीखी में मिनी ने भी तोपगाड़ी के पायदान पर ही खड़े रहकर अपना नन्हा-सा हाथ उठाकर सलाम किया। तभी बैंड की धुन पुनः बज उठी।

जवान ने आगे बढ़कर मिनी को फिर से गोदी पर उठा लिया और सड़क किनारे उतार दिया। मिनी ने देखा कि जवान की आँखें गीली हो उठीं थी। मिनी ने अपनी नन्ही-सी हथेली से उस जवान के आँसू पोंछे। पास खड़ी भीड़ के लोगों में से किसी ने मिनी की पीठ थपथपाई तो किसी ने उसे गोदी में उठाकर उसके गालों पर चुम्मी दी। मिनी खुशी से दौड़ती अपने घर तरफ जाने लगी। तभी फूल की दुकानवाले ने उसे बुलाया और कहा, “बिटिया रानी! तूने तो मेरे दिये फूल की बहुत शान बढ़ाई है। यह अपना दिया रुपया वापस ले।”

मिनी ने घर आकर नानी को सारी किस्सा बताई, तो नानी ने कहा, “मिनी बिटिया, जानती है तूने क्या किया? तूने वह गुलाब का फूल एक शहीद को भेंट किया है। मेरे दिये एक रुपये का तूने सम्मान किया है। मैं इस बात पर तुम्हें एक रुपया और देती हूँ।”

तब मिनी ने अपने नन्ही-सी हथेली खोलकर नानी को बताया, “नानी, वो फूलवाले ने भी मुझे बुलाकर मेरा रुपया वापस दिया और कहा कि मैंने उसके दिये फूल की शान बढ़ाई है, इसलिये वह रुपया वापस दे रहा है। मैंने वह रुपया ले लिया। ठीक किया ना, नानी।”

“मेरी प्यारी बच्ची,” नानी ने मिनी को गोदी में उठाकर कहा, “तू पैसे का अच्छा उपयोग करना जानती है, इसलिये ही फूलवाले ने तुझे वह रुपया वापस किया है।”

कंजूस राजा

चन्द्रपुर का राजा अपने कंजूस स्वभाव के नाम से जाना जाता था। वह मजदूरों से काम करवाता, किसानों से अनाज लेता, सुनारों से आभूषण बनवाता पर पैसा देते वक़्त कुछ भी मनगढ़ंत क़िस्सा बनाकर उन्हें खाली हाथ भिजवा देता। लोग चुप रहते। आखिर राजा से कौन बहस करता। फिर भी राजा के इस आचरण से त्रसित होकर सुनार नकली आभूषण देने लगे और व्यापारी मिलावटी माल व किसान खराब अनाज राजा के पास पहुँचाने लगे। खराब अनाज व मिलावटी चीजों के सेवन से राजा की तबीयत खराब रहने लगी। वह बिस्तर से लग गया। राजा ने मंत्री से कहकर देवशर्मा नामक वैद्य को बुलवाया। राजा की सेहत का सवाल था, इसलिये देवशर्मा ने महंगी जड़ी-बूटी लेकर दवा बनाई और राजा को दी। राजा की तबीयत एकदम ठीक हो गई।

परन्तु जब वैद्य को पैसे देने की बात आयी तो राजा ने कहा, “वैद्यजी, कल सपने में मेरे पिताश्री ने बताया कि तुम्हारे पिता उनके खास वैद्य थे और उन्होंने खुश होकर तुम्हारे पिता को पेशगी बतौर बहुत सारा पैसा दिया था और कहा था कि वे अपने बेटे को भी वैद्य बनाये ताकि वह भी उनकी तरह मेरे पिताश्री के बेटे याने मेरी चिकित्सा अच्छे से करे। सो तो तुम कर ही रहे हो और इस काम का पैसा तुम्हारे पिता मेरे पिता से पहले ही पेशगी बतौर ले चुके हैं।”

यह सुन देवशर्मा चुप रहा और खाली हाथ घर लौट आया। कुछ दिनों बाद राजा की तबीयत फिर बिगड़ी और देवशर्मा को पुनः बुलवाया गया। देवशर्मा इस समय सतर्क था। उसने राजा से कहा, “राजन्! कल ही मुझे सपने में मेरे पिताजी ने बताया कि वे आपके पिताश्री का बहुत सम्मान करते थे। पेशगी बतौर पैसे पाकर मेरे पिताजी ने आपके पिताश्री से कहा, “पता नहीं कि मेरा बेटा मेरे जैसा अच्छा वैद्य बन पावेगा या नहीं। इसलिये हे राजन्, आपने जो पैसे दिये हैं उससे मैंने बहुत ही कीमती और बढ़िया दवा बनाई है जिसे आप ले लेंगे तो आपका बेटा कभी बीमार पड़ेगा ही नहीं और बीमार हुआ भी तो अपने आप ठीक हो जावेगा।”

वह दवा आपके पिताश्री ने ले ली थी। अतः आप निश्चिंत रहें। आप की तबीयत अपने आप ठीक हो जावेगी।”

यह बात सुन राजा की आँखें खुल गयी और उसका कंजूसी रफूचक्कर हो गई।

ભણતરનો ભાર – (બાળનાટક)

* * * *

(પિન્ટુ શાળાએથી છૂટીને ઘરે આવે છે.)

મમ્મી – આવી ગયો બેટા !
પિન્ટુ – (થાકીને લોથપોથ થયેલી હાલતમાં) હા મમ્મી !
પિન્ટુ – મમ્મી, કાલથી મને એક કોથળો લાવી દેજે…
મમ્મી – (આશ્ચર્યથી) કોથળો !! કેમ ?
પિન્ટુ – આ જો ને, બુક્સના ભારથી મારું બેગ પણ ફાટી ગયું છે, હવે આટલી બધી ઢગલો બુક્સ તો કોથળામાંજ સમાય ને ?
મમ્મી – (હસીને) જા, જા, જલ્દી જા, કપડાં બદલીને દૂધ પી લે અને નાસ્તો કરી લે..
પિન્ટુ – કેમ મમ્મી આજે તું બધું જલ્દી જલ્દી કરવાનું કહે છે?
મમ્મી – અરે વાહ ! ભૂલી ગયો ? આજથી તારે સંગીત ક્લાસમાં જવાનું છે.
પિન્ટુ – (મોં બગાડીને) ઉહું, મમ્મી મને સંગીતમાં રસ નથી, મારે નથી જાવું.
મમ્મી – સંગીત તો સાધના કહેવાય બેટા, ચાલ જો, જલ્દીથી તૈયાર થઈ જા !
પિન્ટુ – પણ મમ્મી ….

(મમ્મી પિન્ટુની કોઈ વાત સાંભળવા તૈયાર નથી.)

મમ્મી – જા બેટા, નહીંતો પહેલા જ દિવસે મોડું થઈ જશે.

(પિન્ટુ પગ પછાડતો રૂમમાં જાય છે. તે પછી પિન્ટુની મમ્મી તેને બળજબરીથી સંગીત શીખવા મોકલે છે જેમાં તેને સહેજ પણ રસ નથી. થોડી વાર પછી)

મમ્મી – અરે વાહ, આવી ગયો બેટા !
પિન્ટુ – (મોં બગાડીને) મને જરા પણ મજા ન આવી.
મમ્મી – (તેને સમજાવતા) અરે, એમ ન બોલાય બેટા, થોડા દિવસોમાં બધુંય આવડી જશે.
પિન્ટુ – પણ મમ્મી મારે સંગીત ક્લાસમાં નહીં, કરાટે ક્લાસમાં જવું છે.
મમ્મી – બસ હવે, એ બધી વાતો પછી, ચાલ હવે હોમવર્ક કરવા બેસ જોઈએ.
પિન્ટુ – (કંટાળીને) મમ્મી, અત્યારે હું થાકી ગયો છું.
મમ્મી – પણ પિન્ટુ, હોમવર્ક તો કરવું જ પડશે ને !! વળી ડેઈલી ડાયરીમાં રિમાર્કસ મળશે. ચાલ હવે લઈ લે તારું હોમવર્ક, જલદી જા.

(મમ્મી જેમતેમ કરીને પિન્ટુ પાસે જબરજસ્તીથી હોમવર્ક કરાવે છે.)

(બીજા દિવસે પિન્ટુ શાળાએથી થાકીને ઘરે આવે છે.)

મમ્મી – આવી ગયો દીકરા, ચાલ જલ્દી ફ્રેશ થઈ જા.
પિન્ટુ – (ગુસ્સે થઈને) ના મમ્મી, મારે સંગીત ક્લાસમાં નથી જવું, હું નહીં જાઊ, મારે રમવા જવું છે.
મમ્મી – તો પછી ક્યાંય નથી જવાનું, બેસી રહે ઘરમાં.

(પિન્ટુ નિરાશ થઈ જાય છે અને પોતાના રૂમમાં ચાલ્યો જાય છે. થોડી વાર પછી, તેના પપ્પા ઓફીસથી આવીને આરામ કરતાં છાપું વાંચતા હોય છે ત્યારે, તે બહારના ઓરડામાં આવે છે.)

પિન્ટુ – પપ્પા, હું ક્રિકેટ રમવા જાઊં, મારે ક્રિકેટ રમવું છે.
પપ્પા – (ગુસ્સે થઈને) ના, જરાય નહીં, ક્યાંય નથી જવાનું, ચાલો હવે હોમવર્ક કરવા બેસો.
પિન્ટુ – પણ પપ્પા, મારે ક્રિકેટ રમવા જવું છે.
પપ્પા – એક વાર કહ્યું ને કે ક્યાંય નથી જવાનું, રમવા જવું એ શું વળી ? આખો દિવસ બેટ બોલ ઉલાળીને રમ્યા કરવાનું ને સમય બગાડ્યા કરવાનો..

(ત્રીજો દિવસ, મમ્મી અને પિન્ટુ વચ્ચે વાતચીત ચાલી રહી છે.)

મમ્મી – (હાથમાં પરીક્ષાનું પરિણામ છે તે જોઈને) જોયું, કેટલા ઓછા માર્ક્સ આવ્યા છે આ વખતે ? વિકીનું રિપોર્ટકાર્ડ જોયું તે? પૂરા માર્ક્સ જ આવ્યા હશે એને.. !!
પિન્ટુ – પણ મમ્મી મને તેનાથી ખાલી ત્રણ માર્ક્સ જ ઓછા આવ્યા છે.
મમ્મી – ઓછા એટલે ઓછા, કેટલી વખત કહ્યું કે બેટ દડા ઉલાળવાનું બંધ કર અને વાંચતો જા, પણ તું ક્યાં સમજે જ છે. હવે પછીની ટેસ્ટમાં વિકીથી વધારે માર્કસ આવવા જ જોઈએ, સમજ્યો ?
પિન્ટુ – પણ મમ્મી, આખો દિવસ ભણી ભણીને થાકી જઊં છું, હવે રમવા જાઊં ?
મમ્મી – વળી પાછું રમવાનું નામ લીધું ? જા જઈને વાંચવા બેસ ને ગણિતના દાખલા ગણ.
પિન્ટુ – (મોં બગાડીને પગ પછાડે છે) આખો દિવસ ભણભણ કર્યા કરવાનું… (રૂમમાં જતો રહે છે.)
મમ્મી – (પિન્ટુના રૂમમાં જાય છે જ્યાં પિન્ટુ કાગળ પર પેનથી આડાઅવળા લીટા તાણે છે, મમ્મી ગુસ્સે થઈ જાય છે.) આ શું કરે છે તું? તને કહ્યું ને કે વાંચવા બેસ કે મેથ્સની પ્રેક્ટિસ કર !!
પિન્ટુ – (જીદ કરે છે) મમ્મી, મારે રમવા જવું છે, તું સમજતી કેમ નથી ?
મમ્મી – વાહ, તું તારી મમ્મીને સમજાવીશ ? ચાલ હવે વાંચવા બેસ.
(પિન્ટુએ ફરજીયાત ભણવા બેસવું પડે છે.)

(ચોથો દિવસ, પિન્ટુ ખુશ થતો મમ્મી પાસે જઈને કાંઈક બતાવી રહ્યો છે.)

પિન્ટુ – મમ્મી, મમ્મી, આ જો મેં શું બનાવ્યું છે ?
(પિન્ટુએ સરસ મજાની પરી અને તેના હાથમાં જાદૂઈ છડી હોય તેવું સુંદર ચિત્ર દોર્યું છે.)
પિન્ટુ – મમ્મી મારે પેઈન્ટિંગના ક્લાસ કરવા છે.
મમ્મી – આ ચિતરડા તો ઠીક છે પણ એમાં પેઈન્ટિંગ ક્લાસની વાત ક્યાંથી આવી ? તને સંગીત ક્લાસમાં જવાનું કહ્યું તો મોં ચડાવે છે, જો આ બાજુવાળો કેવા સરસ તબલાં વગાડે છે ? તને આવડે છે કાંઈ ? ડોબો…
પિન્ટૂ – પણ મમ્મી, તેનો શોખ અલગ છે. એને આવું દોરતા નહીં આવડતું હોય, તું પૂછજે એને. મારો શોખ અલગ છે. હું ગમે એટલી મહેનત કરું, મને તબલા વગાડતાં નહીં આવડે કારણકે મને તેમાં રસ નથી.
મમ્મી – ઓહો..હો, હવે તું પાછો મને સમજાવવા માંડ્યો !! એકેય ક્લાસમાં નથી જવાનું તારે, પછી તું ભણવામાં ધ્યાન આપતો નથી, હમણાં નેક્સૃટ ટર્મની એક્ઝામ આવી જશે.

(પિન્ટુના પપ્પા આવે છે.)

મમ્મી – લો સાંભળો, તમારા લાડકાને પેઈન્ટિંગ ક્લાસ કરવા છે, ભણવામાં તો પૂરો પડતો નથી.
પપ્પા – (બેસતાં કહે છે) જો પિન્ટુ, એન્જીનીયર બનવા માટે પૂરેપુરું ધ્યાન ભણવામાં જ આપ, આવા બધાં શોખ નહીં રાખવાના.
પિન્ટુ – (ચીડાઈને) પણ પપ્પા, મારે એન્જીનીયર નથી બનવું, ક્રિકેટર બનવું છે.
પપ્પા – એક વાર કહ્યું ને બેટા, મારી ઈચ્છા છે કે તું એન્જીનીયર જ બને.
પિન્ટુ – પણ પપ્પા, ક્રિકેટ ……(પિન્ટુને અધવચ્ચે અટકાવીને)
પપ્પા – જો પિન્ટુ, પહેલાંય તને કહ્યું હતું, રમત સમયનો વ્યય છે. બધાં કાંઈ સચિન નથી બનતા, તારે એન્જીનીયરીંગની લાઈન લેવાની છે એટલે અત્યારથી ભણવામાં વધારે ધ્યાન આપ, ચાલ જઈને ભણવા બેસી જા.

(પિન્ટુ ઘીમા પગલે નિરાશ ચહેરે પોતાના ઓરડામાં જાય છે.
દિવસે ને દિવસે પીન્ટુ ઉદાસ રહેવા લાગે છે. તેને ક્રિકેટ રમવા મળતું નથી પોતાનો શોખ પૂરો કરવા પેન્ટિગ કલાસ જઈ શકાતું નથી.
બસ આખો દિવસ સ્કૂલ હોમવર્ક વાચવાનું લખવાનું…., આ બધાથી તે ખૂબ જ થાકી જાય છે. એવામાં એક દિવસ યથાર્થ કે જે પીન્ટુનો બેસ્ટ ફ્રેન્ડ છે તે તેના ઘરે રમવા આવે છે.)

યથાર્થ – હેય પીન્ટુ હાઉ આર યું? શું કરે છે? ચલ રમીએ…
પીન્ટુ – હેય યથાર્થ આવ.
પીન્ટુ – ચાલ યથાર્થ આપણે કેરમ રમીએ…

(બન્ને કેરમ રમે છે.)

યથાર્થ – (રમતા, રમતા.) કેમ પીન્ટુ તું હમણાં ઉદાસ દેખાય છે ? કોઈ તને ખિજાયું છે ? ?
પીન્ટુ – (નિરાશ થઈને) કોઈ નહિ બસ એમ જ.

(યથાર્થ બ્લેક કુકરીનું નિશાન લે છે. પછી સ્ટ્રાઈકરથી શોટ મારે છે. કુકરી ફટ કરતી હોલમાં પડે છે.)
યથાર્થ – યસસ…..

પીન્ટુ – અરે વાહ. તે તો મસ્ત શોટ માર્યો…
(પછી થોડીવાર સુધી બન્ને કેરમ જ રમે છે.)

યથાર્થ – બસ યાર… ચલ હવે કાંઈક બીજું રમીએ. (ત્યાં યથાર્થ પીન્ટુનું બેટ જુએ છે.)  હેય નાવ લેટ’સ પ્લે ક્રિકેટ.

પીન્ટુ – ક્રિકેટ??  ના ના.. ક્રિકેટ નહિ પપ્પાએ ક્રિકેટ રમવાની ના પાડી છે.
યથાર્થ – (નવાઈથી) પણ કેમ?
પીન્ટુ – પપ્પાએ કીધું કે ક્રિકેટ નહિ રમવાનું. એ સમયની બરબાદી છે.
યથાર્થ – પણ ક્રિકેટ રમવાની તો કેવી મજા આવે છે. મને તો મારા પપ્પા કોઈ દિવસ ના નથી પાડતાં. મારે જે રમવું હોય તે રમવાનું.

પીન્ટુ – ખરેખર? તારા પપ્પા તને કદી કંઇ કરવાની ના પાડતા નથી?

યથાર્થ – ના… બસ એકવાતનું ધ્યાન રાખવાનું કે કોઈનું નુકશાન નથાવું જોઈએ અને બહુ તોફાન નહિ કરવાનાં.

પીન્ટુ – (નિરાશ થઈને) તારે તો કેવું સારું. હું તો તોફાન પણ નથી કરતો તો પણ ક્રિકેટ નહિ રમવાનું. પેન્ટિંગ નહિ કરવાનું. આ નહિ ને પેલું નહિ… તું તો લકી છો યાર.

યથાર્થ – હા. મારા મમ્મી પપ્પા બહુ જ સારા છે. મને જે કરવું હોય તે કરવા દે છે.મારે જે ક્લાસ જૉઇન કરવા હોય તે છૂટ. મને પેન્ટિંગમાં રસ નહોતો માટે મે મમ્મીને ના પાડી. તો મમ્મીએ કહ્યું કે વાંધો નહિ બેટા કશું ફરજિયાત નથી જે વસ્તુમાં રસ ન હોય તે નહિ કરવાનું. જેનો જેવો શોખ હોય તેમજ કરવું જોઈએ.

(એટલામાં યથાર્થના મમ્મી પપ્પા તેને લેવા આવે છે. પીન્ટુના મમ્મી – પપ્પા તેને વેલકમ કરે છે…)

પીન્ટુના મમ્મી – આવો આવો ઘણો વખતે આવ્યાં બેસો.

પીન્ટુના પપ્પા – કેમ છો? શું ચાલે છે? મજામાં ને??

યથાર્થના પપ્પા – બસ બઘું બરાબર ચાલે છે. તમે કેમ છો?

પીન્ટુના પપ્પા – બસ મજામાં…

(તે દરમ્યાન પીન્ટુના મમ્મી પાણી લાવે છે. પછી બઘા વાતોએ વળગે છે.)

પીન્ટુના પપ્પા – શું કહે છે યથાર્થનો પ્રોગેસ?

યથાર્થના પપ્પા – જુઓ હું તો માનું છું કે બાળકોને તેમની રીતે આગળ વધવા દેવા જોઈએ. ખોટી બળજબરીથી તેમનો વિકાસ અટકી જાય છે. યથાર્થ પર અમે કોઈ જ બળજબરી કરતાં નથી. તેને વાચવું હોય ત્યારે વાંચેને પછી ફ્રેશ થાવ રમવા જાય. અમે તેને કદી વાંચવા માટે ફોર્સ કરતા નથી. તેના સ્તો સાથે હળેમળે. ગેમ્સ રમે શેરીમાં દોડાદોડી કરે. આ બધાથી તેને ગજબની સ્ફૂર્તી મળે છે.

યથાર્થ ની મમ્મી – એટલું જ નહિ તે પોતાની મરજીથી જ બીજી પ્રવૃતિઓમાં ભાગ લે છે જેમ કે કરાટે, ડાન્સ વગેરે…

પીન્ટુના મમ્મી પપ્પા એકબીજાનું મો તાકવા લાગે છે કારણ કે તેમનું વર્તન પીન્ટુ સાથે સાવ જ વિરોધી હતું. બન્ને ખૂબ ક્ષોભ અનુભવે છે……

યથાર્થની મમ્મી – બાળકોને ઊડવા માટે ખુલ્લું આકાશ આપવું એ મા-બાપની જવાબદારી છે. તેમના પર આપણી ઈચ્છાઓને થોપવી એ તેમની વિકાસ રોકવા બરાબર છે.

યથાર્થના પપ્પા – માટે જ અમે યથાર્થને અમે પૂરી છૂટ આપીએ છીએ.હા પણ તેની ખોટી જીદ નથી ચલાવતા.

યથાર્થની મમ્મી – હમણાં જ એણે કહ્યું કે એને પેન્ટિંગમાં નહિ પણ ડાન્સમાં રસ છે તો એને ડાન્સ ક્લાસ જોઈને કરાવી આપ્યા.

યથાર્થના પપ્પા – ભવિષ્યમાં પણ એણે શું કરવું ક્યા ફિલ્ડમાં આગળ વધવું એ પણ એ જ નક્કિ કરશે.

(પીન્ટુના મમ્મી- પપ્પાને પોતાની ભૂલ સમજાય છે. બન્ને યથાર્થના મમ્મી-પપ્પાની વાતો ગળે ઊતરે છે. તેઓ સમજાય જાય છે કે બન્ને ક્યાં ખોટાં પડ્યાં છે.)

યથાર્થની મમ્મી – આ બધાની સાથે એ પોતાનું સ્ટડિમાં પણ બરાબર ધ્યાન આપે છે એટલે કોઈ ચિંતાની વાત નથી.

યથાર્થના પપ્પા – આજે કદાચ આપણી વાત માનીને એ કોઈ કામ કરવા તૈયાર થશે અને કરશે પણ ખરાં પરંતુ, તે કામમાં એનુ મન નહિ હોય.એ કામ ખાલી કરવાં ખાતર જ કરશે. એને જે કામમાં એની ખુશી ન હોય એ કામનું પણ શું?

યથાર્થ ની મમ્મી – માટે સારું તો એ જ કહેવાયને કે એ કોઈ એવું કામ કરે જેમાં તેને રસ હોય.

(આ બધી વાતો સાંભળીને પીન્ટુંના મમ્મી-પપ્પાનું હદય પરિવર્તન થય છે.)

પીન્ટુના મમ્મી પપ્પા – ઓહ તમે એકદમ સાચા છો. તમે તો મારી આંખો ખોલી નાખી.

યથાર્થના મમ્મી પપ્પા – કેમ કેમ??

પીન્ટુના પપ્પા – જાણ્યે અજાણ્યે અમે પીન્ટુને ઘણો અન્યાય કરી રહ્યાં હતાં. હવે બઘું પીન્ટુની ઈચ્છા મુજબ જ થશે.

પીન્ટુના મમ્મી – (બન્ને બાળકોને બોલાવે છે.) પીન્ટુ, યથાર્થ….

પીન્ટુના પપ્પા – હવેથી તારે જે ક્લાસ જોઈન કરવા હોય તે છૂટ, ઓકે?

પીન્ટુ – (ચહેરો ખીલી ઉઠે છે.) સાચે જ પપ્પા??????

પીન્ટુના મમ્મી – હા બેટા અને તારે કરાટે શીખવું હતુ ને તો કાલથી જ કરાટે કલાસ શરૂ ઓકે?

પીન્ટુ – (પીન્ટુ ખૂબ જ ખુશ થઈ જાય છે.) ખરેખર મમ્મી??

પીન્ટુના પપ્પા – અને હા પીન્ટુ ભવિષ્યમાં પણ તારી કારકિર્દીનો નિર્ણય પણ તારો જ રહેશે. હો કે.

(પીન્ટુને તો જાણે ઊડવાનું ખુલ્લું આકાશ મળી ગયું હોય તેમ ખુશીથી નાચી ઉઠે છે.)
યેયેયેયે….

(પીન્ટુને ખુશ થયેલો જોઈ તેના મમ્મી પપ્પા પણ ખુશ થઈ જાય છે.)

પીન્ટુના પપ્પા – થેંક્સ ટુ યથાર્થના મમ્મી – પપ્પા. તમારે લીધે આજે અમારા વિચારો બગલાઈ ગયા.

યથાર્થના મમ્મી – પપ્પા – ત્યારે તો અમારું તમારા ઘરે આવવું યથાર્થ સાબિત થયું ખરું ને??

બધા હસી પડે છે.

પીન્ટુ – (યથાર્થનો હાથ પકડે છે.) યાર યથાર્થ તું તો ખરેખર લકી છો મારા માટે.

( બન્ને ભેટી પડે છે.)

 

નાટકો

 

નાટકો

વિદ્વાનો વારંવાર કહે છે કે શેક્સપીયરના લેખનના ચાર તબક્કા હતા.1590ના મધ્યાંતર સુધી તેમણે મુખ્યત્વે રોમન અને ઇટાલિયન મોડેલના પ્રભાવ હેઠળ વિનોદી અને પરંપરાને વર્ણવતા ઐતિહાસિક નાટકો જ લખ્યા છે. તેમના બીજા સમયગાળાની શરૂઆત 1595થી થઈ, જ્યારે તેમણે કરૂણાંતિકા રોમિયો એન્ડ જુલિયટ (Romeo and Juliet) તથા 1599માં કરૂણ અંતવાળી જુલિયસ સીઝર (Julius Caesar) લખી.આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે અત્યંત ઉત્કૃષ્ટ વિનોદી અને ઐતિહાસિક નાટકો લખ્યા હતાઆમ તેમનો ટ્રેજિક પીરિયડ 1600થી 1608 દરમિયાન ચાલ્યો હતો. આ સમયગાળામાં શેક્સપીયરે ઘણી કરૂણાંતિકાઓ લખી હતી, તેના પછી 1608થી 1613 દરમિયાન ટ્રેજિક કોમેડીઝ (tragicomedies) લખી હતી, જેને રોમાન્સ (romances) પણ કહેવાય છે.

શેક્સપિયરે રિચાર્ડ-3 (Richard III) અને હેનરી-6 (Henry VI)ના ત્રણ ભાગ દ્વારા પ્રથમ વખત નાટ્યલેખન ક્ષેત્રે તેમની ઉપસ્થિતિનો અહેસાસ કરાવ્યો હતો. ઐતિહાસિક નાટકો લોકપ્રિય હતા તે સમયે 1590ની શરૂઆતમાં આ નાટક લખાયા હતા.શેક્સપિયરના નાટકોની તારીખ આપવી મુશ્કેલ છે, આમ છતાં પુસ્તકોનો અભ્યાસ સૂચવે છે કે ટાઇટસ એન્ડ્રોનિકસ (Titus Andronicus)ધ કોમેડી ઓફ એરર્સ (The Comedy of Errors)ધ ટેમિંગ ઓફ ધ શ્રૂ (The Taming of the Shrew) અને ટુ જેન્ટલમેન ઓફ વેરોના (Two Gentlemen of Verona) સંભવતઃ શેક્સપીયરના પ્રારંભિક કાળ સાથે સંબંધિત છે.તેમના પ્રથમ ઐતિહાસિક(histories) નાટકમાં નબળા અથવા ભ્રષ્ટ શાસનના લીધે આવતા વિનાશાત્મક પરિણામોનું નાટ્યાત્મક લેખન છે, જે ઇંગ્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને આયરલેન્ડની તવારીખની રાફેલ હોલિનશેડ (Raphael Holinshed’s)ની 1587ની આવૃતિ પર આધારિત છે, અને તેને ટ્યુડર વંશ (Tudor dynasty)ના મૂળની અધિકૃતતાને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.આ સંરચના પર એલિઝાબેથે બજાવેલી કામગીરીનો પ્રભાવ હતો, તેમાં પણ ખાસ કરીને થોમસ કીડ (Thomas Kyd) અને ક્રિસ્ટોફર માર્લો (Christopher Marlowe)ઢાંચો:Ref label અને પરંપરાગત મધ્યયુગના નાટક અને સેનેકા (Seneca)ના નાટકોની અસર વર્તાઈ આવતી હતી.ધ કોમેડી ઓફ એરર્સનો આધાર ક્લાસિકલ બેઝ હતો, પરંતુ ધ ટેમિંગ ઓફ શ્રુનો કોઈ સ્ત્રોત મળ્યો નથી, આ જ નામે ચાલતા અલગ નાટક સાથે સંબંધ હોવા છતાં તેનું લોકવાર્તાઓમાંથી સર્જન થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે.જેમકે ટુ જેન્ટલ મેન ઓફ વેરોનામાં બે મિત્રો બળાત્કારને મંજૂરી આપતા લાગે છે, આ કથાનકમાં મહિલા સ્વાતંત્ર્યની વાતના સ્પિરિટને પુરુષ દ્વારા કચડી નાખવામાં આવી છે. તેના લીધે તે ઘણી વખત તે આધુનિક વિવેચકો અને દિગ્દર્શકો માટે ટીકાપાત્ર બને છે.

ઓબેરોન, ટિટાનિયા અને પુક વિથ ફેરીઝ ડાન્સિંગ. વિલિયમ બ્લેક (William Blake) દ્વારા, સી.1786.ટેટ બ્રિટેન (Tate Britain).

શેક્સપિયરની પ્રારંભની ક્લાસિકલ અને ઇટાલીનેટ કોમેડીઝમાં ચુસ્ત ડબલ પ્લોટ અને સતત આવકા રમૂજપ્રેરક દ્રશ્યોએ 1590ની મધ્યમાં તેને મહાન કોમેડીજની સાથે રોમેન્ટિક વાતાવરણ ઊભું કરી આપવામાં મદદ કરી. અ મિડસમર નાઇટ્સ ડ્રીમ રોમાન્સ (A Midsummer Night’s Dream), જાદુ અને રમૂજી લોપ્રોફાઇલ દ્રશ્યોનો સમન્વય છે.શેક્સપીયરની પછીની કોમેડી તેના જેટલી જ રમૂજી હતી. ધ મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ (The Merchant of Venice)માં બદલો લેવા પર ઉતરી આવેલા યહૂદી ધિરાણદાર શાયલોક (Shylock)નું સુંદર આલેખન કરાયું છે, જેમાં એલિઝાબેથના મંતવ્યોનું પ્રતિબિંબ પડતું લાગે છે, પરંતુ આધુનિક સમાજ માટે તે હલકી બાબત લાગે છે.[૭૭]મચ અડો અબાઉટ નથિંગ (Much Ado About Nothing)માં શબ્દોની રમત તથા ચાતુર્ય, એઝ યુ લાઇક (As You Like It)માં સુંદર ગ્રામીણ વાતાવરણ, ટ્વેલન્થ નાઇટ (Twelfth Night)માં કરૂણાના જીવંત દ્રશ્યો સાથે શેક્સપીયરની ગ્રેટેસ્ટ કોમેડીઝ સીકવન્સ પૂરી થાય છે. રિચાર્ડ-ટુ (Richard II)ની સુંદર કવિતા છંદોબદ્ધ લખ્યા પછી શેક્સપિયરે 1590ના દાયકામાં પછી ઐતિહાસિક કહી શકાય કોમેડી નાટકો લખ્યા હતા. હેનરી ચોથો ભાગ -1 (Henry IV, parts 1) અને બે અને હેનરી પાંચમો (Henry V) મુખ્ય હતા.તેના પાત્રો વધારે જટિલ અને માયાળુ હતા. તેના પછી તેઓ રમૂજી અને ગંભીર સીન્સ, કંટાળાયુક્ત લખાણ અને કવિતા તરફ વળી ગયા હતા અને લેખનને વૈવિધ્યપૂર્ણ આલેખનમાં પરિપક્વતાની અદભુત ઊંચાઈએ લઈ ગયા હતા.આ સમયગાળાની શરૂઆત અને અંતે બે કરૂણાંતિકાઓ સાથે થાય છેઃ રોમિયો એન્ડ જુલિયટ (Romeo and Juliet) પુખ્ત વ્યક્તિઓ વચ્ચેની જાતીય લાગણી, પ્રેમ અને મૃત્યુની લોકપ્રિય રોમેન્ટિક ટ્રેજેડી છે અને જુલિયસ સીઝર (Julius Caesar)નો આધાર સર થોમસ નોર્થ (Thomas North’s)ના 1579ના પ્લુટાર્ક (Plutarch’s) પેરેલલ લાઇવ્સ(Parallel Lives)નું ભાષાંતર છે- જેની સાથે તેમણે નવા પ્રકારનું નાટક રજૂ કર્યું હતું.શેક્સપીરીયન વિદ્વાન જેમ્સ શેપ્રિયોના જણાવ્યા મુજબ જુલિયસ સીઝરમાં રાજકારણના જુદા-જુદા વલણો, પાત્રો, સ્વભાવો, સમકાલીન બનાવો તથા શેક્સપિયરની પોતાની લેખનશૈલીના પ્રતિબિંબે એકબીજાને પ્રેરતા હતા.

હેમ્લેટ, હોરાટિયો, માર્સેલસ અને હેમ્લેટના પિતાનું ભૂત હેનરી ફુસેલી (Henry Fuseli), 1780-5કુન્સ્થોસ ઝુરિચ (Kunsthaus Zürich).

શેક્સપિયરની આ કહેવાતી કરૂણાંતિકોઆનો સમયગાળો 1600થી 1608 સુધી ચાલ્યો હતો, તેમણે પ્રોબ્લેમ પ્લેઝ (“problem plays”), મેઝર ઓફ મેઝર (Measure for Measure)ટ્રોઇલસ એન્ડ ક્રેસિડા (Troilus and Cressida) અને ઓલ્સ વેલ (All’s Well That Ends Well) ધેટ એન્ડ્ઝ વેલ જેવા નાટકો પણ કરૂણાંતિકાઓ(tragedies) પહેલાં લખ્યા હતા.ઘણા ટીકાખોરો માને છે કે શેક્સપીયરની મહાન કરૂણાંતિકાઓ તેની કલાનું શિખર દર્શાવે છે. હેમ્લેટ (Hamlet)ના હીરો પર શેક્સપીયરના બીજો કોઈપણ પાત્ર કરતાં સૌથી વધારે ચર્ચા થઈ છે. તેમાં પણ અત્યંત લોકપ્રિય સોલિક્વોય (soliloquy), “ટુ બી ઓર નોટ ટુબીમાંથી કયા છે તે એક પ્રશ્ન છે (To be or not to be; that is the question).” [૮૫]આંતરમુખી હેમ્લેટ અચકાતો હતો, તેના પછી તો કરૂણાંતિકાઓના હીરો ઓથેલો અને કિંગ લીયરની શ્રેણી ચાલી, જેઓ નિર્ણયો લેવામાં અવિચારી ભૂલો કરતા હતા.શેક્સપીયરની કરૂણાંતિકાઓના પ્લોટ વારંવાર ગંભીર ભૂલો કે દોષના સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે, જે વ્યવસ્થાને બદલી નાખે છે તથા હીરો તથા તેના પ્રેમનો વિનાશ કરે છે.ઓથેલો (Othello)માં વિલન લાગો (Iago) ઓથેલોથી જાતીય રીતે એટલી ઇર્ષા ધરાવતો હતો કે તે તેને પ્રેમ કરતી પોતાની નિર્દોષ પત્નીનું પણ ખૂન કરી નાખે છે.કિંગ લીયર (King Lear)માં વૃદ્ધ રાજા તેની સત્તા સોંપી દેવાની ગંભીર ભૂલ કરે છે અને તેના પરિણામ સર્જાતી ઘટનાઓ તેની પુત્રીના મૃત્યુ સુધી તથા ગ્લુસ્ટરશેરના ઉમરાવના ટોર્ચરિંગ અને તેને આંધળો બનાવવા સુધી દોરી જાય છે.ટીકાકાર ફ્રેન્ક કર્મોડના જણાવ્યા મુજબ આ નાટક દર્શાવે છે કે તેના સારા પાત્રો કે પ્રેક્ષકોને પણ તેની ક્રૂરતામાંથી રાહત મળતી નથી.શેક્સપીયરની સૌથી ટૂંકી અને કોમ્પ્રેસ્ડ કરૂણાંતિકા મેકબેથ (Macbeth)માં મેકબેથ અને તેની પત્ની લેડી મેકબેથ (Lady Macbeth)ની બિનઅંકુશિત મહત્વાકાંક્ષા સારા રાજાનું ખૂન કરીને તેની ગાદી પચાવી લેવા પ્રેરે છે અને છેવટે તેમની જ દોષની લાગણી તેમનો નાશ કરે છે.આ નાટકમાં શેક્સપીયરે કરૂણ માળખામાં ઇશ્વરીય શક્તિનું તત્વ ઉમેર્યું છે. છેલ્લી અગ્રણી કરૂણાંતિકામાં એન્ટોની અને ક્લિયોપેટ્રા (Antony and Cleopatra) તથા કોરિયોલેનસ (Coriolanus) શેક્સપીયરની સુંદર કવિતામાંની એકનું સર્જન કરે છે અને તેનો એક કવિની અત્યંત સફળ કરૂણાંતિકાઓમાં સમાવેશ થાય છે, એમ ટીકાકાર ટીએસ ઇલિયટ (T. S. Eliot) જણાવે છે.

અંતિમ સમયગાળામાં શેક્સપીયર રોમાન્સ (romance) કે ટ્રેજિક કોમેડી (tragicomedy) તરફ વળી ગયા છે અને તેમણે બીજા ત્રણ મોટા નાટકો પૂરા કર્યા છેઃ સિમ્બેલિન (Cymbeline)ધ વિન્ટર્સ ટેલ (The Winter’s Tale) અને ધ ટેમ્પેસ્ટ (The Tempest), તેમજ સહયોગમાં પર્સિલેસ, પ્રિન્સ ઓફ ટાયર (Pericles, Prince of Tyre)કરૂણાંતિકાઓથી થાકી ગયા હોય તેમ આ ચાર નાટકોમાં 1590ની કોમેડીની અસર વર્તાય છે, પરંતુ તેનો અંત સમાધાનવાળો અને સંભવિત ટ્રેજિક ભૂલોને માફ કરવા સાથે આવે છે.ઘણા વિવેચકો આ પ્રકારના ફેરફારને શેક્સપીયરના જીવનના આવેલા ફેરફારના લીધે બદલાયેલા મિજાજના પ્રતિબિબં તરીકે જુએ છે, પરંતુ તે સંભવતઃ તે સમયની થિએટ્રીકલ ફેશનનું પ્રતિબિંબ પૂરું પાડે છે.શેક્સપીયરે તેના પાછળના દિવસોમાં શક્યત જોન ફ્લેચર (John Fletcher)ની સાથે હેનરી-8 (Henry VIII) અને ધ ટુ નોબલ કિન્સમેન (The Two Noble Kinsmen) જેવા નાટક લખ્યા હતા.